Isolatie speelt een centrale rol in de duurzame toekomst van woningen in Nederland. Het isoleren van muren, daken en gevels leidt tot energiebesparing, lagere energiekosten en een betere klimaatprestatie van gebouwen. Maar isolatie kan ook gevolgen hebben voor de natuur. In Nederland leven verschillende beschermde dieren in de ruimtes van huizen, zoals spouwmuren, daken en borstweringen. Deze dieren, waaronder vleermuizen, gierzwaluwen en huismussen, vallen onder de Europese Vogel- en Habitatrichtlijnen en zijn daardoor beschermd door de wet. Isolatie mag dan ook niet zomaar worden uitgevoerd, zonder rekening te houden met de aanwezigheid van deze dieren.
In dit artikel gaan we in op vier typen isolatie die vaak worden toegepast bij woningisolatie en de manier waarop ze beïnvloed worden door de aanwezigheid van beschermde dieren. Daarnaast leggen we uit wat natuurvriendelijk isoleren inhoudt en welke regelgeving en praktijken daarbij van toepassing zijn.
Wat zijn de meest voorkomende beschermde dieren bij isolatieprojecten?
Voor het begrijpen van de impact van isolatie op de natuur is het belangrijk te weten welke dieren voorkomen in huizen en gebouwen. De belangrijkste beschermde dieren die voorkomen in woningen zijn:
- Vleermuizen: Deze zoogdieren zoeken vaak schuilplaats in spouwmuren, onder daken en in spleten. Ze hebben een cruciale ecologische rol, bijvoorbeeld in het bestrijden van insecten.
- Gierzwaluwen: Deze vogels vliegen in grote zwermen en nestelen vaak onder dakpannen of in gaten in de gevels.
- Huismussen: Ze wonen vaak in de ruimtes tussen muren of onder het dak. Hoewel ze niet zo exotisch zijn als vleermuizen, zijn ze toch ook beschermd.
De aanwezigheid van deze dieren in woningen is niet zelden. Bij isolatieprojecten kan het dus gebeuren dat hun verblijfplaatsen worden vernield of dat de dieren worden verstoord. Daarom is het wettelijk verboden om hun leefomgeving te beschadigen of ze te doden. Dit geldt onder de Omgevingswet, die sinds 1 januari 2024 in werking is.
Wat is natuurvriendelijk isoleren?
Natuurvriendelijk isoleren is een specifieke methode waarbij isolatieprojecten worden uitgevoerd zonder dat dit schade berokkent aan beschermde dieren of hun leefomgeving. Deze aanpak is ontwikkeld om woningen duurzaam te maken, zonder in strijd te treden met de wettelijke regels op het gebied van dieren- en natuurbescherming.
De kern van natuurvriendelijk isoleren is het respecteren van de leefcyclus van beschermde dieren. Zo wordt isolatie alleen uitgevoerd buiten de broed- en winterrustperiodes. Daarnaast wordt er voorzichtig omgegaan met de leefruimte van dieren, bijvoorbeeld door tijdelijke toegangspoorten aan te brengen waardoor dieren ongedeerd kunnen ontsnappen voordat de isolatie begint.
1. Spouwmuurisolatie en de rol van vleermuizen
Spouwmuurisolatie is een van de meest voorkomende vormen van isolatie bij woningen in Nederland. Het gaat hierbij om het invullen van de lege ruimte tussen de binnen- en buitenmuur met isolatiemateriaal zoals mineral wol, polyurethaan of cellulose.
Een belangrijk aspect bij spouwmuurisolatie is de aanwezigheid van vleermuizen, die vaak in deze ruimte wonen. Omdat vleermuizen beschermd zijn, is het wettelijk verboden om hun leefruimte te vernielen of verstoord. Daarom is het bij spouwmuurisolatie essentieel om eerst te controleren of vleermuizen aanwezig zijn.
Bij natuurvriendelijk isoleren wordt er gebruik gemaakt van een eDNA-test of veldonderzoek, waarbij de aanwezigheid van vleermuizen wordt bepaald. Als dieren aanwezig zijn, wordt isolatie uitgevoerd op een manier die geen schade berokkent aan hun verblijfplaats. Dit gebeurt bijvoorbeeld door tijdelijke toegangspoorten aan te brengen waardoor vleermuizen ongedeerd kunnen ontsnappen en later weer kunnen terugkeren.
2. Dakisolatie en gierzwaluwen
Dakisolatie is een efficiënte manier om energieverlies te verminderen, omdat het dak vaak de grootste bron van warmteverlies is. Dakisolatie kan op verschillende manieren worden uitgevoerd, zoals het invullen van de ruimte tussen de dakplaten of het aanbrengen van een isolatielaag boven het plafond.
Een belangrijk aspect bij dakisolatie is de aanwezigheid van gierzwaluwen, die vaak in gaten in het dak of onder de dakpannen wonen. Deze vogels zijn bekend om hun spectaculaire vliegpatronen op zomeravonden en spelen een belangrijke rol in het ecosysteem door insecten te vangen.
Bij isolatieprojecten in de dakruimte is het daarom belangrijk om vooraf te controleren of gierzwaluwen aanwezig zijn. Ook bij dakisolatie is natuurvriendelijk isoleren de aanbevolen methode. Dit betekent dat isolatieprojecten worden uitgevoerd buiten de broedseizoenen, en dat voorzichtig wordt omgegaan met de leefruimte van vogels. Bijvoorbeeld door tijdelijke toegangspoorten aan te brengen waardoor vogels ongedeerd kunnen ontsnappen.
3. Buitenkantisolatie en de impact op huismussen
Buitenkantisolatie, ook wel bekend als exterieure isolatie, is een vorm van isolatie waarbij de gevels van een woning worden geïsoleerd van buitenaf. Deze methode is zeer efficiënt, omdat het zorgt voor een betere thermische prestatie van de woning en een lagere energieverbruik.
Een belangrijk aspect bij buitenkantisolatie is de aanwezigheid van huismussen, die vaak in de ruimtes tussen muren of onder het dak wonen. Hoewel huismussen misschien minder exotisch zijn dan vleermuizen of gierzwaluwen, zijn ze toch ook beschermd en mag hun leefruimte niet zomaar worden vernielt.
Bij buitenkantisolatie is het daarom belangrijk om vooraf te controleren of huismussen aanwezig zijn. Ook hier is natuurvriendelijk isoleren de aanbevolen methode. Dit betekent dat isolatieprojecten worden uitgevoerd buiten de broedseizoenen, en dat er voorzichtig wordt omgegaan met de leefruimte van dieren. Bijvoorbeeld door tijdelijke toegangspoorten aan te brengen waardoor dieren ongedeerd kunnen ontsnappen.
4. Vloerisolatie en het belang van ecosystemen
Vloerisolatie is een minder voorkomende, maar ook efficiënte vorm van isolatie. Het gaat hierbij om het isoleren van de vloeren boven de kelder of boven de grond. Deze methode helpt om warmteverlies via de vloer te verminderen, wat leidt tot een betere thermische prestatie van de woning.
Een belangrijk aspect bij vloerisolatie is de impact op het ecosysteem onder de vloer. Ondanks dat vloeren vaak niet als leefruimte worden beschouwd, is het toch mogelijk dat kleine dieren of insecten in de ruimte onder de vloer wonen. Bij vloerisolatie is het daarom belangrijk om voorzichtig te zijn met het invullen van deze ruimte.
Omdat vloerisolatie minder vaak leidt tot het vernielen van leefruimte van beschermde dieren, is het vaak niet nodig om een ecologisch onderzoek uit te voeren. Echter, bij woningen die in natuurgebieden liggen, is het verstandig om vooraf te controleren of er dieren in de ruimte onder de vloer wonen.
Wat zijn de regels voor isolatie en dierenbescherming?
Isolatieprojecten moeten worden uitgevoerd in overeenstemming met de Omgevingswet, die sinds 1 januari 2024 in werking is. Deze wet maakt de Europese Vogel- en Habitatrichtlijnen juridisch bindend in Nederland. Daarmee is het wettelijk verboden om verblijfplaatsen van beschermde dieren te vernielen of verstoord.
De verantwoordelijkheid voor de toezicht en handhaving van de regels ligt bij de provincies, die het bevoegd gezag zijn voor zowel gebieds- als soortenbescherming. Dit betekent dat de provincies bevoegd zijn om een omgevingsvergunning te verlenen in het kader van soortenbescherming.
Een soortenmanagementplan (SMP) is een belangrijk instrument bij isolatieprojecten. Een SMP is een gebiedsgerichte omgevingsvergunning die een gemeente aanvraagt bij de provincie. Dit plan maakt het mogelijk om op grotere schaal en met minder belemmeringen te isoleren. Het opstellen van een SMP duurt ongeveer 1 tot 2 jaar, maar in de tussentijd kunnen particuliere woningen toch geïsoleerd worden via alternatieve methoden zoals natuurvriendelijk isoleren of eDNA-onderzoek.
Wat is het verschil tussen particuliere en grotere woningen?
De regels voor isolatie zijn afhankelijk van het type woning. Voor particuliere, grondgebonden woningen zoals eengezinswoningen, bovenwoningen of opgesplitste woningen is het vaak mogelijk om te isoleren zonder dat een ecologisch onderzoek of vergunning nodig is. In dit geval kan natuurvriendelijk isoleren worden toegepast, waarbij isolatie wordt uitgevoerd op een manier die geen schade berokkent aan beschermde dieren.
Voor appartementen, grote VvE’s of bedrijfspanden zijn de regels strikter. In deze gebouwen wonen vaak grote groepen beschermde dieren. Daarom is het verplicht om eerst een ecologisch onderzoek uit te voeren en een vergunning flora- en fauna-activiteiten aan te vragen bij de provincie.
Hoe werkt natuurvriendelijk isoleren in de praktijk?
Natuurvriendelijk isoleren is een gestructureerde aanpak die bestaat uit verschillende stappen. De belangrijkste stappen zijn:
- Vooronderzoek: Voordat isolatie begint, wordt gecontroleerd of er beschermde dieren aanwezig zijn. Dit kan via een eDNA-test of veldonderzoek.
- Tijdelijke toegangspoorten: Als dieren aanwezig zijn, worden tijdelijke toegangspoorten aangebracht waardoor dieren ongedeerd kunnen ontsnappen.
- Wachttijd: Na het ontsnappen van dieren wordt er een wachttijd van 5 dagen aangehouden voordat de isolatie begint.
- Isolatie uitvoeren: Tijdens de isolatie worden er plekken gecreëerd waarin dieren later weer kunnen wonen.
- Registratie: Na het isoleren wordt de woning geregistreerd in een speciale applicatie om te volgen hoe het isoleren bij woningen met beschermde dieren verloopt.
Wat zijn de voordelen van natuurvriendelijk isoleren?
Natuurvriendelijk isoleren biedt meerdere voordelen zowel voor de woningeigenaar als voor de natuur:
- Duurzame woning: Een goed geïsoleerde woning gebruikt minder energie, wat leidt tot lagere energiekosten en een betere CO2-prestatie.
- Wettelijk veilig: De aanpak is in lijn met de Omgevingswet en beschermt de eigenaar tegen eventuele boetes of juridische aansprakelijkheid.
- Minimale schade aan de natuur: Beschermde dieren kunnen ongedeerd blijven wonen, wat bijdraagt aan de biodiversiteit en de ecologische balans.
- Mogelijkheid tot subsidie: In sommige gevallen is het mogelijk om subsidies te krijgen voor isolatieprojecten die natuurvriendelijk worden uitgevoerd.
Wat zijn de belemmeringen bij het isoleren van woningen?
Ondanks de voordelen van isolatie zijn er ook belemmeringen, vooral wanneer beschermde dieren betrokken zijn. Deze belemmeringen kunnen zijn:
- Tijd en administratie: Het opstellen van een soortenmanagementplan duurt ongeveer 1 tot 2 jaar. Tijdens die periode kan isolatie niet op grote schaal worden uitgevoerd.
- Vergunningen: Voor grotere woningen of appartementen is het verplicht om een ecologisch onderzoek en vergunning aan te vragen. Dit kan extra tijd en geld kosten.
- Verschillende regels per provincie: De regels en handhaving variëren per provincie, wat kan leiden tot verwarring en onzekerheid bij woningeigenaren.
Conclusie
Isolatie speelt een cruciale rol in de duurzame toekomst van woningen in Nederland. Het helpt om energie te besparen, geld te besparen en klimaatdoelen te bereiken. Echter, isolatie kan ook gevolgen hebben voor de natuur. Veel beschermde dieren zoals vleermuizen, gierzwaluwen en huismussen wonen in de ruimtes van huizen en gebouwen. Daarom is het belangrijk om isolatieprojecten uit te voeren op een manier die geen schade berokkent aan deze dieren.
Natuurvriendelijk isoleren is een gestructureerde aanpak die ervoor zorgt dat isolatieprojecten worden uitgevoerd zonder dat dit schade berokkent aan beschermde dieren of hun leefomgeving. Deze methode is in lijn met de Omgevingswet en biedt meerdere voordelen, zowel voor de woningeigenaar als voor de natuur.
Voor particuliere, grondgebonden woningen is het vaak mogelijk om te isoleren zonder dat een ecologisch onderzoek of vergunning nodig is. Voor appartementen, grote VvE’s of bedrijfspanden zijn de regels strikter en is het verplicht om eerst een ecologisch onderzoek uit te voeren en een vergunning aan te vragen.