Inleiding
De verduurzaming van historische gebouwen en monumenten is een belangrijk thema in de huidige bouwpraktijk. Het behoud van het culturele erfgoed op een duurzame manier vereist innovatieve en betrouwbare oplossingen. Eén van de meestbelovende methoden is het gebruik van biobased isolatiematerialen, die niet alleen milieuvriendelijk zijn, maar ook goed aansluiten bij de eigenschappen van oude bouwmaterialen.
Deze artikelen biedt een gedetailleerde en gebaseerde inzicht in de toepassing van biobased isolatie in monumenten. We bespreken de voordelen, de subsidies die beschikbaar zijn, de technische kenmerken van de materialen, en de ervaringen van experts in het veld. Het artikel is opgebouwd aan de hand van informatie uit betrouwbare bronnen en is gericht op eigenaren, bouwprofessionals en DIY-enthousiastelingen die geïnteresseerd zijn in duurzame renovatie van historische woningen.
Wat zijn Biobased Isolatiematerialen?
Biobased isolatiematerialen zijn gemaakt van hernieuwbare, natuurlijke bronnen zoals hennep, vlas, stro, houtvezels en leem. Deze materialen zijn een duurzame alternatieve oplossing voor conventionele isolatiematerialen zoals polystyreen en polyurethaan, die vaak gebaseerd zijn op fossiele brandstoffen.
Kenmerken van Biobased Materialen
- Dampopenheid: Veel biobased isolatiematerialen zijn dampopen, wat betekent dat ze vocht kunnen opnemen en afstaan zonder condensatieproblemen te veroorzaken. Dit is van groot belang in historische gebouwen, waar vochtafstoting cruciaal is om schade aan oude materialen te voorkomen.
- Duurzaamheid: Deze materialen zijn vaak biologisch afbreekbaar en produceren minder CO₂ tijdens de productie en transport dan conventionele isolatiematerialen.
- Compatibiliteit met oude materialen: Biobased isolatiematerialen hebben vaak vergelijkbare eigenschappen als traditionele bouwmaterialen zoals hout of leem, wat hen geschikt maakt voor gebruik in monumenten.
- Gezond binnenklimaat: Biobased materialen stoten weinig tot geen schadelijke stoffen uit, wat bijdraagt aan een gezonder binnenklimaat.
Christiaan Griffioen, monumentenadviseur, benadrukt dat het gebruik van biobased materialen goed aansluit bij de duurzame en ambachtelijke benadering van monumentenzorg. Hij merkt ook op dat deze materialen vaak geschikt zijn voor hergebruik en circulariteit, waardoor ze een ideale oplossing zijn voor een duurzame toekomst.
Voordelen van Biobased Isolatie in Monumenten
1. Gezonder Binnenklimaat
Biobased isolatiematerialen dragen bij aan een verbeterd binnenklimaat. Ze stoten weinig tot geen schadelijke stoffen uit, zoals VOC's (volatile organische chemicaliën), die vaak voorkomen in synthetische isolatiematerialen. Daarnaast reguleren deze materialen de vochtigheid in een ruimte, wat schimmelvorming kan voorkomen.
2. Lagere Energiekosten
Het gebruik van biobased isolatiematerialen leidt vaak tot lagere energiekosten door verbeterde thermische isolatie. Dit is van groot belang voor monumenten, die vaak slechter geïsoleerd zijn dan moderne woningen. De verbeterde isolatie zorgt voor een warme winter en minder hittestress in de zomer.
3. CO₂-Opname
Tijdens hun productie en levensduur opslaan biobased isolatiematerialen CO₂ in plaats van er uit te stoten. Dit maakt ze een waardevolle bijdrage aan de verduurzaming van de bouwsector. In tegenstelling tot traditionele isolatiematerialen, die CO₂ vrijgeven bij productie en transport, kunnen biobased materialen helpen bij het verminderen van de koolstofvoetafdruk van een woning.
4. Compatibiliteit met Oude Bouwmethoden
Omdat biobased isolatiematerialen vaak vergelijkbare eigenschappen hebben als de oorspronkelijke materialen in historische gebouwen, zoals hout of leem, passen ze goed in de bestaande bouwmethoden. Dit zorgt voor minder spanningen in de constructie en helpt bij het behoud van de structuur en esthetiek van het monument.
5. Hergebruik en Circulariteit
Biobased isolatiematerialen zijn vaak herbruikbaar of gecomposteerbaar aan het einde van hun levensduur. Dit past goed in een cirkel-economie en helpt bij het verminderen van afval en de belasting op de aarde.
Subsidies en Financiële Incentie
1. ISDE (Incentive Duurzaam Energiegebruik)
De ISDE is een Nederlandse subsidie die gericht is op verduurzaming van woningen, inclusief isolatie en warmtepompen. Sinds 2024 is de ISDE ook beschikbaar voor eigenaars van monumenten, mits het pand geregistreerd staat in het rijks-, provinciaal- of gemeentelijk monumentenregister.
Extra vergoeding voor biobased isolatiematerialen
Als biobased isolatiematerialen worden gebruikt, ontvangt de eigenaar een extra vergoeding per vierkante meter, afhankelijk van de type isolatie:
- Gevelisolatie: €6 per m²
- Dakisolatie: €5 per m²
- Vloerisolatie: €2 per m²
- Zolder- of vlieringvloerisolatie: €1,50 per m²
- Spouwmuurisolatie: €1,50 per m²
- Bodemisolatie: €1 per m²
Deze subsidies zijn bedoeld om de financiering van duurzame renovaties te vergemakkelijken en de toepassing van biobased materialen in historische woningen te stimuleren.
2. LIFE BIOMATINE-project
Het LIFE BIOMATINE-project ontvangt een Europese subsidie van 4,5 miljoen euro voor het verduurzamen van historische gebouwen in Amsterdam met biobased isolatiematerialen. Het project richt zich op 556 woningen in de Spaarndammerbuurt en de Centrale Markthal, waar natuurlijke isolatiematerialen zoals vlas en hennep worden toegepast.
Het doel van het project is om drempels voor grootschalige toepassing van biobased isolatiematerialen weg te nemen. Door praktijkvoorbeelden en ervaringen op te doen, wordt de markt voor deze materialen gestimuleerd.
3. Subsidieregeling Coöperatieve Energieopwekking (SCE)
Bij de renovatie van monumenten kan ook gebruik worden gemaakt van de SCE-regeling, waarbij energiecoöperaties of verenigingen van eigenaars (VvE) subsidie ontvangen voor de productie van hernieuwbare energie via zon, wind of waterkracht. De subsidie bedraagt het verschil tussen een basisbedrag (de kostprijs voor de productie van hernieuwbare elektriciteit) en een correctiebedrag waarin de elektriciteitsprijs meetelt.
Case Study: Het Groot Tuighuis in Den Bosch
Sanne Beckers, duurzaamheidsexpert bij restauratieaannemer Nico de Bont, is betrokken geweest bij de renovatie en verduurzaming van het Groot Tuighuis in Den Bosch, een historisch gebouw uit 1430. Het project behaalde het Erfgoed Duurzaamheidsprijs van de vakjury en is een goed voorbeeld van het succesvolle gebruik van biobased isolatiematerialen in monumenten.
Oorspronkelijk was er sprake van een oplossing met standaard glaswol, maar hier werd voor gekozen om hennep als isolatiemateriaal te gebruiken. Het resultaat was een energielabel A+, wat getuigt van een hoge mate van energie-efficiëntie.
Sanne benadrukt dat biobased isolatie niet alleen duurzaam is, maar ook technisch betrouwbaar en visueel aansluitend bij de historische context. Ze werkt vaak in projectteams samen met opdrachtgevers, architecten en bouwfysici om duurzame alternatieven te introduceren.
Technische Specificaties en Toepassing
1. Biobased Materialen in Praktijk
- Hennep (Cannabis sativa): Een van de meest gebruikte biobased isolatiematerialen. Het is dampopen, lichtgewicht en heeft goede thermische isolatie-eigenschappen. Het wordt vaak gebruikt in wanden, zolderlagen en vloeren.
- Vlas: Isolatie op basis van vlasvezels is een duurzame en lage-energieoplossing. Het is geschikt voor spouwmuurisolatie en vloeren.
- Leem en kalk: Traditionele materialen die vaak terugkeren in de restauratie van monumenten. Ze zijn dampopen, milieuvriendelijk en helpen bij het reguleren van het binnenklimaat.
- Houtvezels: Gemaakt van houtafval en geschikt voor wanden, zolderlagen en vloeren. Ze bieden goede thermische isolatie en zijn milieuvriendelijk.
2. Toepassing in Oude Gebouwen
Biobased isolatiematerialen worden vaak toegepast in de volgende delen van een monument:
| Type Isolatie | Biobased Materiaal | Voordelen |
|---|---|---|
| Gevelisolatie | Hennep, vlas, houtvezels | Dampopen, milieuvriendelijk |
| Dakisolatie | Hennep, stro, houtvezels | Lage warmtegeleiding |
| Vloerisolatie | Hennep, stro | Voorkomt vochtproblemen |
| Spouwmuurisolatie | Vlas, hennep | Goede isolatie zonder schade |
| Zolderisolatie | Hennep, stro | Verbeterde thermische prestaties |
Biobased Materialen en Duurzame Bouw
De toepassing van biobased materialen in monumenten is een belangrijk onderdeel van de duurzame bouwtransitie. Deze materialen passen goed in een cirkel-economie, waarin materialen hergebruikt of gecomposteerd worden. Daarnaast draagt het gebruik van biobased isolatie bij aan de vermindering van CO₂-uitstoot en het behoud van het historische erfgoed.
Sanne Beckers benadrukt dat het gebruik van biobased materialen niet alleen duurzaam is, maar ook technisch betrouwbaar en esthetisch aantrekkelijk. Ze merkt dat biobased alternatieven vaak positief worden ontvangen door eigenaren en projectteams, omdat ze een logische keuze zijn in historische contexten.
Conclusie
Biobased isolatie biedt een duurzame en technisch betrouwbare oplossing voor het verduurzamen van historische gebouwen. Deze materialen dragen bij aan een gezonder binnenklimaat, lagere energiekosten, en minder CO₂-uitstoot. Daarnaast passen ze goed in de bestaande bouwmethoden van monumenten en zijn ze geschikt voor hergebruik in een cirkel-economie.
De beschikbaarheid van subsidies zoals de ISDE en het LIFE BIOMATINE-project maakt het mogelijk om duurzame renovaties te financieren. Bovendien tonen praktijkvoorbeelden zoals het Groot Tuighuis in Den Bosch aan dat biobased isolatie effectief kan worden toegepast in historische contexten.
Voor eigenaren van monumenten is het belangrijk om zich te informeren over de beschikbare subsidies en te overwegen om biobased materialen in te zetten bij de renovatie van hun pand. Dit draagt niet alleen bij aan het behoud van het erfgoed, maar ook aan de duurzame toekomst van de bouwsector.