In een tijd waarin duurzaamheid een kernaspect wordt van bouw- en renovatieprojecten, ontstaat in Oost-Friesland een uniek en innovatief bouwwerk dat het gebruik van biobased materialen centraal stelt: het Biosintrum. Dit kenniscentrum, gevestigd in Oosterwolde, is ontworpen als een levend laboratorium voor de biobased economy. Het gebouw bestaat voor meer dan 80% uit duurzame en biobased materialen, waaronder isolatiematerialen die gemaakt zijn uit zowel hergebruikte kleding als natuurlijke vezels. Deze uitgebreide casus van het Biosintrum biedt een waardevolle inzage in de mogelijkheden van duurzame isolatie en de rol van gemeenschapsinvoer in het bouwproces.
In dit artikel belichten we de gebruikte isolatiematerialen, het unieke karakter van het project, de betrokkenheid van inwoners, en de technische en esthetische aspecten van de biobased isolatie. Het artikel is bedoeld voor bouwprofessionals, projectontwikkelaars, woningbouwers en bewustwordende bewoners die op zoek zijn naar duurzame en innovatieve oplossingen voor de bouwsector.
Het Biosintrum in Beeld
Het Biosintrum is een kenniscentrum dat bedoeld is als ontmoetingsplek voor onderwijs, bedrijfsleven en overheid. Het gebouw is ontworpen door Paul de Ruiter Architects en uitgevoerd in samenwerking met Natuurlijk Bouwen B.V. en de gemeente Ooststellingwerf. Het ontwerp is niet alleen architectonisch innovatief, maar ook technisch en ecologisch verantwoord. Het klimaat- en energie-efficiënte karakter van het gebouw voldoet aan het BREEAM Outstanding-keurmerk, wat betekent dat het gebouw zich onder de top 10% van duurzame gebouwen in Europa bevindt.
Een van de meest opvallende kenmerken van het Biosintrum is het gebruik van biobased materialen in vrijwel alle bouwfasen. Dit omvat isolatie, vloeren, wanden, en zelfs stopcontacten. Het gebouw is grotendeels gemaakt van hout, hennep, cellulose, katoen en andere plantaardige producten. De constructie is geïnspireerd op het idee van een circulaire economie, waarbij reststromen uit het dagelijks leven, zoals oude spijkerbroeken, worden hergebruikt als bouwmateriaal.
Biobased Isolatie: Een Unieke Mix van Materialen
Isolatie speelt een cruciale rol in de energie-efficiëntie van een gebouw. Het Biosintrum maakt gebruik van meerdere biobased isolatiematerialen, die elk een eigen unieke eigenschappen en herkomst hebben. Deze materialen zijn:
1. Katoen uit Oude Spijkerbroeken
Een van de meest opmerkelijke en creatieve toepassingen van isolatiemateriaal in het Biosintrum is de gebruik van katoenvezels uit oude spijkerbroeken. Het project kreeg bijna 700 kilo aan ingeleverde spijkerbroeken, waarvan 300 kilo direct wordt verwerkt tot isolatie. Deze broeken werden verzameld via een landelijke inzamelcampagne, waarbij inwoners van Ooststellingwerf en andere regio’s zoals Amsterdam en Groningen actief betrokken werden.
De spijkerbroeken worden verwerkt in Noord-Frankrijk, waar het katoenmateriaal wordt verwerkt tot isolatieplaten. Volgens de beschikbare informatie bestaat de isolatie uit 90% katoenvezels uit de broeken. Dit type isolatie biedt goede warmte-isolatie, is milieuvriendelijk en heeft een lage CO₂-voetafdruk.
Naast de 300 kilo isolatie zijn er nog 390 kilo aan spijkerbroeken die niet gebruikt worden voor isolatie, maar die wel een andere toepassing krijgen in het Biosintrum. De gemeente Ooststellingwerf onderzoekt momenteel of deze broeken gebruikt kunnen worden voor het maken van biobased meubels. Dit benadrukt het circulaire karakter van het project.
2. Cellulose uit Oude Kranten
Daarnaast wordt cellulose uit oude kranten gebruikt als isolatiemateriaal. Dit is een traditionele vorm van biobased isolatie, die vaak wordt toegepast in losse of gecompacteerde vorm. De cellulose wordt verwerkt tot isolatieplaten of losse vulling en heeft goede thermische en akoestische eigenschappen. Het is een duurzame oplossing die minder energie verbruikt tijdens de productie dan conventionele isolatiematerialen zoals glaswol of polystyreen.
3. Mycelium Isolatie
Een andere innovatieve toepassing in het Biosintrum is de gebruik van mycelium, ofwel schimmeldraden, als isolatiemateriaal. Mycelium wordt vaak gecombineerd met biologische reststromen zoals zaagafval of stro. Dit levert een lichtgewicht en natuurlijk isolatiemateriaal op dat goed biodegraderend is en minder chemische additieven bevat dan traditionele isolatie.
4. Lisdodde Isolatie
Nog een unieke toepassing is de gebruik van lisdodde als isolatiemateriaal. Deze plant groeit op natte grond en is een alternatief voor grasverbouw op veenweiden. Het project laat zien hoe landbouwgrond, die anders zou verliezen aan bodemdaling en CO₂-uitstoot, kan worden hergebruikt voor het bouwen. Lisdodde is geoogst en verwerkt tot isolatieplaten die op het erf van het Biosintrum worden getoond als demonstratie van het potentieel van biobased bouwmaterialen.
De Betrokkenheid van de Inwoner
Een van de meest unieke aspecten van het Biosintrum is de sterke betrokkenheid van de inwoners bij het bouwproces. De inzamelcampagne voor spijkerbroeken was niet alleen een manier om isolatiemateriaal te verzamelen, maar ook om de lokale gemeenschap actief te betrekken bij de ontwikkeling van een duurzaam gebouw. Inwoners stonden zelfs model voor de campagne, waarbij ze hun verhaal vertelden over de geschiedenis van hun broeken.
De inleverpunten voor spijkerbroeken waren verspreid over een groot deel van Nederland, van Amsterdam tot Groningen, met Ooststellingwerf als centrum. Deze landelijke inzamelcampagne benadrukt de mogelijke samenwerking tussen bouwprojecten en gemeenschappen, en hoe deze samenwerking leidt tot een gevoel van eigenheid en betrokkenheid.
Technische en Esthetische Aspecten van de Isolatie
De isolatie in het Biosintrum is niet alleen duurzaam, maar ook technisch en esthetisch indrukwekkend. De gebruikte biobased materialen zorgen voor een warme, natuurlijke binnenomgeving, die aansluit bij het overkoepelende thema van het gebouw: duurzaamheid en biobased economie.
De Y-vorm van het gebouw is zorgvuldig ontworpen om optimaal gebruik te maken van zonlicht en passieve warmte. Elke vleugel van het gebouw komt uit op een centraal gelegen Artrium, waar het licht en de warmte het beste worden gereguleerd. De gevels zijn gemaakt van biocomposieten (96% houtvezel), wat bijdraagt aan het esthetische karakter van het gebouw.
Ook de vloeren zijn duurzaam en biobased. De begane grond is bedekt met een Bio Bound dekvloer van olifantsgras, een plant die CO₂ heeft opgenomen tijdens zijn groeiperiode. Op de tweede verdieping is de vloer van inlands lariks, een duurzaam houtsoort die wordt gebruikt in plaats van kunststof.
De binnenwanden zijn van hennep, een natuurlijke isolatie en wandmateriaal. De kozijnen zijn gemaakt van Accoyahout, een houtsoort die is behandeld met azijn zodat de levensduur wordt verlengd. Ook de stopcontacten zijn biobased, gemaakt van bamboe, en de buitenvensters zijn van Accoya, wat betekent dat ze geen chemische behandeling nodig hebben.
Duurzaamheid en Toekomstvisie
Het Biosintrum is niet alleen een duurzaam bouwwerk, maar ook een visuele en functionele demonstratie van wat mogelijk is in de toekomstse bouwsector. Het project toont aan dat duurzame materialen, inclusief biobased isolatie, commercieel haalbaar zijn en dat ze een bijdrage kunnen leveren aan een lagere CO₂-voetafdruk van gebouwen.
Het gebouw fungeert als een living lab, waarin onderzoekers, leerlingen en bedrijven samenwerken om kennis te vergaren over de biobased economy. Het Biosintrum is bedoeld als een platform voor innovatie, onderwijs en samenwerking, en het biedt een unieke plek waar duurzame ideeën worden ontwikkeld en getest.
De Rol van de Overheid en Ondernemingen
De ontwikkeling van het Biosintrum is een samenwerking tussen de gemeente Ooststellingwerf, Natuurlijk Bouwen B.V., Paul de Ruiter Architects, en diverse andere partners. Deze samenwerking benadrukt de noodzaak van een collectieve aanpak in de duurzame bouwsector. De overheid speelt een belangrijke rol in het faciliteren van dergelijke projecten, door subsidies en beleidskeuzes te maken die duurzame bouw stimuleren.
Het project heeft ook EIP-subsidie ontvangen, wat een financiële steun is voor het uitvoeren van innovatieve projecten in de biobased economie. Deze subsidies maken het mogelijk om risico’s te nemen met nieuwe materialen en technologieën, zoals de lisdodde-isolatie, en om nieuwe ketens te ontwikkelen die anders niet economisch haalbaar zouden zijn.
Uitdagingen en Beperkingen
Hoewel het Biosintrum een inspirerend en innovatief project is, zijn er ook beperkingen en uitdagingen die worden genoemd in de bronnen.
Gebruik van beton: Hoewel het gebouw voor meer dan 80% bestaat uit biobased materialen, is er toch een percentage van 20% dat niet-biobased is. Dit komt doordat het gebouw geheid moet worden vanwege de natte en drassige grond. Hierdoor is het niet mogelijk om een volledig biobased onderbouw te gebruiken. In plaats daarvan wordt beton gebruikt als ondervloer.
Technische beperkingen: Sommige materialen kunnen niet op elk bouwtype worden toegepast. Bijvoorbeeld, het gebruik van houten palen was niet mogelijk vanwege de geologische omstandigheden van de bouwlocatie. Dit benadrukt de noodzaak van technische expertise en adaptatie in de toepassing van biobased materialen.
Onderzoek in ontwikkeling: Voor bepaalde toepassingen, zoals het gebruik van 390 kilo aan spijkerbroeken voor meubels, is het onderzoek nog in een vroege fase. De gemeente Ooststellingwerf onderzoekt mogelijkheden, maar er zijn geen concreet resultaten beschikbaar. Dit benadrukt dat het gebruik van biobased materialen vaak nog in een experimentele fase verkeert.
Conclusie
Het Biosintrum in Oosterwolde is een inspirerend en innovatief project dat een duidelijk voorbeeld geeft van hoe biobased isolatie en andere duurzame materialen op een creatieve en duurzame manier kunnen worden ingezet in de bouwsector. Het gebruik van katoen uit oude spijkerbroeken, cellulose uit oude kranten, mycelium en lisdodde toont aan dat er veel reststromen en biologische bronnen zijn die als bouwmateriaal kunnen worden hergebruikt.
Het project benadrukt ook de betrokkenheid van de inwoner in het bouwproces, wat leidt tot een gevoel van eigenheid en duurzaamheid. Door middel van een landelijke inzamelcampagne is het mogelijk geweest om biobased materialen op te halen en te verwerken tot een innovatief en energie-efficiënt bouwwerk.
Hoewel er nog uitdagingen zijn, zoals het gebruik van beton en technische beperkingen, is het Biosintrum een waardevolle demonstratie van de toekomst van duurzame bouw. Het biedt een inspiratiebron voor andere projectontwikkelaars, bouwprofessionals en woningbouwers die op zoek zijn naar duurzame en creatieve oplossingen.