Inleiding
De geestelijke gezondheidszorg (GGZ) in Nederland staat de laatste jaren in de belangstelling vanwege de manier waarop met dwangmaatregelen wordt omgegaan. Met name het fenomeen van isolatie, ofwel het separeren van patiënten in een separeercel, leidt tot intense discussies over veiligheid, patiëntrechten en de kwaliteit van zorg. Hoewel het onderwerp op het eerste gezicht misschien niet direct lijkt aan te sluiten bij de bouw- en renovatiesector, is er een duidelijke link. De fysieke inrichting, de bouwkundige eisen en de veiligheidsvoorzieningen van kamers binnen GGZ-instellingen spelen een cruciale rol in hoe isolatie wordt toegepast en hoe alternatieven vormgegeven kunnen worden.
Uit recente rapporten en inspectiegegevens komt een zorgelijk beeld naar voren. Het aantal separaties is in 2023 gestegen naar 8.819 gevallen, een toename ten opzichte van 8.049 in 2022. Ook de totale duur van de isolatie is significant toegenomen. Deze ontwikkeling staat haaks op de beleidsdoelstellingen om dwang te verminderen. In dit artikel wordt dieper ingegaan op de huidige stand van zaken, de risico's van langdurige isolatie, en de verschuivingen in de benadering van veiligheid en zorg, waarbij de focus ligt op de feiten en cijfers die in de beschikbare bronnen worden genoemd.
De Huidige Praktijk van Isolatie in de GGZ
Cijfers en Trends
De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) rapporteert een zorgwekkende toename van het aantal separaties. In 2023 werden 8.819 separaties geregistreerd, een stijging van bijna 10% ten opzichte van het voorgaande jaar. Naast de toename in frequentie, is ook de duur van de opsluiting gemiddeld met 25% toegenomen. Deze statistieken duiden erop dat ondanks inspanningen om dwang te beperken, de praktijk in de dagelijkse realiteit vaak anders uitpakt.
De toename is des te opmerkelijker omdat er de afgelopen jaren juist een daling was waargenomen. Onderzoek toonde aan dat in 2002 bij gemiddeld één op de vier opnames werd gesepareerd, terwijl dit in 2011 was gedaald naar één op de twaalf. De recente stijging doorbreekt deze positieve trend. Verschillende oorzaken worden genoemd, waaronder personeelstekorten en registratieproblemen.
Definitieproblemen en Registratie
Een factor die de cijfers mogelijk vertekent, is de inconsistentie in definities en registratiewijzen. De branchevereniging Nederlandse GGZ zet vraagtekens bij de gegevens van de IGJ vanwege de variabele registratiewijzen tussen instellingen. Experts pleiten voor het aanscherpen en harmoniseren van definities rond "separeren" om een eerlijker beeld te krijgen van de ontwikkelingen. Zonder een eenduidige definitie is het lastig om de daadwerkelijke omvang van het probleem te meten en om gerichte beleidsmaatregelen te treffen.
De Impact van Isolatie op Patiënten
Psychische en Fysieke Risico's
De gevolgen van langdurige isolatie zijn aanzienlijk. Uit onderzoek blijkt dat langdurige afzondering kan leiden tot ernstige psychische klachten, zoals angst, depressie en dissociatie. Patiënten ervaren vaak angst, frustratie en een gevoel van onbegrip, wat kan leiden tot verdere trauma's. Een onderzoek van de Vrije Universiteit Amsterdam bevestigt dat separatie een traumatische ervaring kan zijn die gevoelens van angst, eenzaamheid en wanhoop versterkt.
Naast de psychische impact zijn er ook fysieke risico's. Gebrek aan beweging en sociale interactie leidt tot een verhoogd risico op lichamelijke achteruitgang. De toepassing van dwangmaatregelen ondermijnt bovendien het vertrouwen in zorgverleners, wat een negatieve invloed heeft op het behandelproces en de kwaliteit van zorg.
Recht op Vrijheid
MIND, de belangenbehartiger van mensen met psychische problemen en hun naasten, benadrukt dat isolatie in strijd is met fundamentele rechten, zoals het recht op vrijheid. Dit gaat zelfs in tegen internationale verdragen waar Nederland aan gebonden is, zoals het VN-verdrag Handicap. De stichting dringt aan op directe actie vanuit de politiek en is een landelijke petitie gestart tegen eenzame opsluiting.
Bouwkundige Aspecten en Innovaties
Hoewel de focus in de discussie vaak ligt op de procedurele en ethische kant, is de fysieke omgeving van essentieel belang. De inrichting van ruimtes binnen een GGZ-instelling bepaalt voor een groot deel de mogelijkheden voor zorg en veiligheid.
De Traditionele Separeercel vs. Nieuwe Kamers
Er vindt een verschuiving plaats van traditionele separeercellen naar "extra beveiligde kamers". De bedoeling is dat op termijn de oude separeercellen niet meer gebruikt worden. De IGJ praat nog met GGZ Nederland over de termijn waarop dit gerealiseerd zal zijn.
De nieuwe manier van separeren past in het beleid om 'eenzame insluiting terug te dringen'. Hoewel de patiënt in deze kamers nog steeds wordt opgesloten als dat nodig is, is de inrichting fundamenteel anders. In een rapport over de nieuwe manier van separeren staat dat het de bedoeling is dat er zo minimaal mogelijk van deze extra beveiligde kamers komen in instellingen, om te voorkomen dat ze te vaak worden gebruikt.
Inrichting en Functionaliteit
De nieuwe separeercellen bieden meer mogelijkheden voor de patiënt. In tegenstelling tot kale, steriele ruimtes, kan de patiënt in de nieuwe kamers tv kijken, internetten, muziek luisteren en andere ontspannende activiteiten ontplooien zoals tekenen of schrijven. Dit vereist specifieke bouwkundige en technische voorzieningen, zoals veilige stopcontacten, bevestigingspunten voor meubilair en schermtechnologie.
Een belangrijk aspect van de nieuwe inrichting is de balans tussen toezicht en privacy. Patiënten moeten het raam waardoor het personeel hen kan zien, kunnen verblinden met bijvoorbeeld lamellen. Tegelijkertijd moet het personeel door een spionnetje in de deur of door een een deurscherm kunnen kijken. Deze specificaties vereisen zorgvuldige bouwkundige afwegingen met betrekking tot deurbeslagen, glassoorten en zichtlijnen. Ook de aanwezigheid van intensieve zorg en de mogelijkheid tot dag en nacht contact met vertrouwenspersonen stelt eisen aan de bereikbaarheid en de akoestiek van de ruimte.
Alternatieven voor Isolatie
De discussie rondom isolatie leidt tot een zoektocht naar alternatieven die zowel veiligheid als menswaardigheid waarborgen. De nadruk verschuift van reactieve maatregelen naar preventieve en herstelgerichte benaderingen.
Preventie en Relatie
Een goede relatie tussen personeel en patiënt wordt gezien als een sleutelcomponent in het verminderen van het gebruik van de isoleercel. Door als team beter te communiceren en angst te verminderen, kan de zorg voor patiënten verbeteren. Dit vraagt om een cultuurverandering binnen instellingen, waarbij ervaringsdeskundigen een belangrijke rol spelen.
Ambulante Zorg en Maatwerk
Er wordt steeds meer gezocht naar alternatieven zoals ambulante zorg en intensieve behandeling. Deze methoden bieden mogelijkheden om cliënten binnen hun eigen omgeving ondersteuning te bieden zonder dat ze volledig worden afgesloten van sociale interactie. De volgende vormen worden genoemd: - Ambulante dwang: Een cliënt blijft onder toezicht, maar wordt niet fysiek geïsoleerd. - Individuele behandelplannen: Op maat gemaakte trajecten die rekening houden met de mentale en fysieke behoeften van de cliënt. - Therapeutische ruimtes: Rustgevende omgevingen waarin cliënten zich kunnen terugtrekken zonder dat er sprake is van volledige isolatie.
Deze ontwikkeling vraagt om een flexibele inrichting van behandelruimtes en woningen, waarbij veiligheid en rust centraal staan zonder dat dit ten koste gaat van de bewegingsvrijheid.
De Rol van de Behandelend Psychiater
Bij complexe casussen speelt de behandelend psychiater een cruciale rol in de afweging of afzondering noodzakelijk is. In steeds meer instellingen is het gebruikelijk om een onafhankelijk psychiater te raadplegen. Dit proces benadrukt de noodzaak voor goed ingerichte overlegruimten en communicatievoorzieningen binnen de zorginstelling.
Conclusie
De toename van het aantal separaties en de duur van isolatie in de GGZ is een zorgelijk fenomeen dat in strijd is met het beleid om dwang te verminderen. De risico's voor patiënten, zowel mentaal als fysiek, zijn aanzienlijk en ondermijnen het vertrouwen in de zorg. Tegelijkertijd is er een duidelijke beweging zichtbaar naar humane alternatieven en nieuwe vormen van beveiligde kamers die meer comfort en contactmogelijkheden bieden.
Voor de bouw- en vastgoedsector betekent dit dat de ontwikkeling van GGZ-instellingen vraagt om specifieke expertise. De transitie van traditionele separeercellen naar therapeutisch ingerichte, extra beveiligde kamers vergt kennis van veiligheidsnormen, akoestiek en de inrichting van ruimtes die zowel veilig als gastvrij zijn. Het streven moet zijn om door middel van goede architectie en inrichting bij te dragen aan een omgeving waarin dwangmaatregelen zoveel mogelijk worden beperkt en de focus ligt op herstel en menswaardige zorg.