De bouwsector in Nederland ondergaat een fundamentele verandering met de invoering van de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) en de Bijna EnergieNeutrale Gebouwen (BENG) eisen. Deze nieuwe regelgeving legt de nadruk op daadwerkelijke controles en hogere isolatienormen. Voor bouwers, aannemers en particulieren is het van cruciaal belang om te begrijpen wat deze wetten en normen inhouden voor de isolatie van woningen. Het correct toepassen van isolatiematerialen is niet langer slechts een aanbeveling, maar een wettelijke verplichting die wordt gecontroleerd tijdens en na de bouw. Dit artikel bespreekt de belangrijkste aspecten van deze regelgeving, inclusief de nieuwe controlemechanismen, de specifieke isolatiewaarden en de praktische aandachtspunten voor de uitvoering.
De Wet kwaliteitsborging (Wkb) en de Rol van de Kwaliteitsborger
Sinds 1 januari 2024 is de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) volledig van kracht. Deze wet vervangt of verbetert eerdere systemen en introduceert een nieuw stelsel voor de kwaliteitsborging van bouwwerken. Het belangrijkste doel is het vergroten van het vertrouwen in de bouwkwaliteit en het waarborgen van veiligheid en gezondheid. In tegenstelling tot het vroegere systeem, dat vaak beperkt bleef tot een papieren controle bij oplevering, introduceert de Wkb een actievere vorm van toezicht.
De Intrede van de Kwaliteitsborger
Een centrale rol in het nieuwe stelsel is weggelegd voor de kwaliteitsborger. Dit is een onafhankelijke, opgeleide en ervaren professional die toezicht houdt op het bouwproces. De kwaliteitsborger controleert of het bouwwerk wordt gerealiseerd conform de vergunning en de technische voorschriften. Bij thermische isolatie betekent dit dat er niet alleen wordt gekeken naar het op papier afgesproken materiaal, maar vooral naar de daadwerkelijke verwerking. Peter Ligthart, directeur van Stichting Woningborg toezicht & toezicht (WTT), legt uit dat de kwaliteitsborger specifiek let op zaken als naden en de ruimte achter de isolatie. Het gaat er dus om dat het isolatiemateriaal op de juiste manier is geïnstalleerd en dat er geen bouwkundige fouten worden gemaakt die de isolatiewaarde negatief beïnvloeden.
Het Woningborg Kwaliteitsborging Instrument (WKI)
Om dit toezicht vorm te geven, worden verschillende instrumenten gebruikt. Een voorbeeld is het WKI (Woningborg Kwaliteitsborging Instrument). Dergelijke instrumenten bieden een gestructureerde aanpak voor kwaliteitsborgers om het bouwproces te beoordelen. De invoering van de Wkb betekent voor uitvoerende bedrijven dat zij hun processen moeten aanpassen om te voldoen aan deze strengere eisen. Het is niet langer voldoende om te vertrouwen op een eindcontrole; kwaliteitsborging moet geïntegreerd worden in het gehele bouwproces.
BENG-eisen: Drie Indicatoren voor Energiezuinigheid
Naast de Wkb zijn de BENG-eisen van kracht sinds 1 januari 2021. Deze eisen vervangen de vroegere EPC (Energie Prestatie Coëfficiënt). Het grote verschil is dat BENG niet één dimensieloos getal gebruikt, maar drie concrete indicatoren voorschrijft waarvoor minimale eisen gelden. Deze indicatoren zorgen voor een meer gebalanceerde benadering van energiezuinigheid, waarbij isolatie onmisbaar is.
BENG 1: Energiebehoefte
De eerste indicator, BENG 1, betreft de energiebehoefte, uitgedrukt in kWh per m² per jaar. Dit is de hoeveelheid energie die een gebouw nodig heeft voor verwarming en koeling. Deze indicator richt zich op het beperken van de energievraag van het gebouw zelf. Een lage energiebehoefte kan alleen worden bereikt door een goede isolatie van de gebouwschil (vloer, gevel, dak) en het minimaliseren van koudebruggen. Zonder voldoende isolatie is het onmogelijk om aan de BENG 1-eis te voldoen, ongeacht de hoeveelheid zonnepanelen die worden toegevoegd.
BENG 2 en 3: Energiegebruik en Hernieuwbare Energie
BENG 2 ziet op het primair fossiel energiegebruik (kWh/m²/jr). Dit is het energiegebruik voor verwarming, koeling, warm water en ventilatie, exclusief de energie voor de opwekking van elektriciteit. Ook hier is isolatie van groot belang, omdat een goed geïsoleerd gebouw minder fossiele energie nodig heeft voor verwarming en koeling.
BENG 3 ten slotte betreft het aandeel hernieuwbare energie in het totale primair energiegebruik (in procenten). Hoewel dit met name gaat over opwekking (zoals PV, zonneboiler, bodemenergie), is een lage energiebehoefte (BENG 1) een randvoorwaarde om dit aandeel haalbaar en economisch rendabel te maken.
Specifieke Eisen per Gebouwtype
De BENG-eisen zijn differentieerd op basis van het type woning en de verhouding tussen de verliesoppervlakte (Als) en de gebruiksoppervlakte (Ag). Voor eengezinswoningen met een Als/Ag tot 1,5 geldt een energiebehoefte van maximaal 55 kWh/m²/jr, terwijl voor meergezinswoningen met een Als/Ag tot 1,85 deze waarde ook op 55 kWh/m²/jr ligt. Naarmate de verhouding stijgt, worden de eisen minder streng, maar blijven ze aanzienlijk. Voor lichte bouwsystemen zoals houtskeletbouw of staalframebouw wordt de BENG 1-eis met 5 kWh/m²/jaar verruimd, om rekening te houden met de specifieke eigenschappen van deze systemen.
Isolatiewaarden en de Overgang naar NTA 8800
De overstap van de NEN 1068 naar de NTA 8800 als berekeningsmethodiek heeft belangrijke gevolgen voor de berekening van de Rc-waarde (thermische weerstand). In de oude NEN 1068 werd gerekend met een correctiefactor voor bouwkwaliteit van 2% of 5%. In de NTA 8800 vervalt deze correctiefactor. Dit betekent theoretisch dat bij gelijkblijvende isolatiedikte de berekende Rc-waarde 2% tot 5% hoger uitvalt.
Preventie van Achteruitgang in Kwaliteit
Deze verandering zou ertoe kunnen leiden dat bouwers dunner zouden gaan isoleren om toch aan de minimale Rc-waardes te voldoen, wat een effectieve achteruitgang in bouwkwaliteit zou betekenen. Om dit te voorkomen, zijn vanaf 1 januari 2021 verhoogde Rc-waarde eisen vastgelegd voor zowel nieuwbouw als renovatie.
Nieuwbouweisen
Voor nieuwbouw gelden de volgende minimale Rc-waarden: - Vloer: 3,7 m².K/W - Gevel: 4,7 m².K/W - Dak: 6,3 m².K/W
Renovatie-eisen
Bij renovatie, wanneer isolatielagen worden vernieuwd of vervangen, gelden in beginsel lagere eisen, tenzij het bouwdeel meer dan 25% van de totale gebouwschil beslaat en volledig opengelegd wordt. In dat geval gelden de strengere nieuwbouweisen. De specifieke renovatie-eisen zijn: - Vloer: van 2,5 naar 2,6 m².K/W - Wand/Gevel: van 1,3 naar 1,4 m².K/W - Dak: van 2,0 naar 2,1 m².K/W
Bij een hellend dak wordt gesproken van een volledige openlegging wanneer het gehele bestaande dakbeschot wordt verwijderd. Blijven de gordingen of sporen gehandhaafd, dan gelden alsnog de nieuwbouw-eisen. De mogelijkheid om te voldoen via het 'rechtens verkregen niveau' is ook aangepast van 1,3 naar 1,4 m².K/W.
De Invloed van Uitvoering op de Isolatiewaarde
Een cruciaal aspect dat vaak over het hoofd wordt gezien, is het verschil tussen de theoretische Rd-waarde (materiaalwaarde) en de daadwerkelijke Rc-waarde (gehele constructie). De Rc-waarde wordt beïnvloed door de totale opbouw, inclusief bevestigingsmiddelen en eventuele koudebruggen.
Koudebruggen door Bevestiging
Een voorbeeld illustreert dit duidelijk: een buitengevelisolatieplaat kan een Rd-waarde hebben van 3,0 m²K/W. Echter, door het toepassen van schroeven als bevestigingsmiddel kan de daadwerkelijke Rc-waarde van de gehele constructie dalen tot bijvoorbeeld slechts 2,45 m²K/W. Dit betekent dat de keuze voor bevestigingsmaterialen en de manier van verwerken een directe impact heeft op de energieprestatie. Dit is precies de reden waarom de kwaliteitsborger tijdens de Wkb-controle hierop let.
Isolatiematerialen en Meldcodelijsten
Voor het toepassen van isolatiematerialen in combinatie met subsidies (zoals de ISDE) en om te voldoen aan de BENG-eisen, is het van belang dat materialen voldoen aan specifieke minimale isolatiewaarden. Deze staan vermeld in de zogenaamde Meldcodelijsten. Het controleren van deze lijsten is een vereiste om zeker te weten dat het gekozen materiaal in aanmerking komt voor financiering en voldoet aan de normen.
Minimale Rd-waarden voor Isolatiematerialen
De voorwaarden voor isolatiematerialen zijn als volgt: - Spouwmuurisolatie: minimale Rd-waarde van 1,1 m²K/W. - Gevelisolatie: minimale Rd-waarde van 3,5 m²K/W. - Bodemisolatie: minimale Rd-waarde van 3,5 m²K/W. - Vloerisolatie: minimale Rd-waarde van 3,5 m²K/W. - Dakisolatie: minimale Rd-waarde van 3,5 m²K/W. - Zolder- of vlieringvloerisolatie: minimale Rd-waarde van 3,5 m²K/W.
Ramen en Deuren
Voor glas en kozijnen gelden specifieke U-waarden (warmtedoorgangscoëfficiënt), waarbij een lagere U-waarde beter is: - Triple glas: U-waarde maximaal 0,7 W/m²K. - Isolerende kozijnen: Uf-waarde maximaal 1,5 W/m²K. - HR++ glas: U-waarde maximaal 1,2 W/m²K. - Isolerend paneel: Up-waarde maximaal 1,2 W/m²K (laag) of maximaal 0,7 W/m²K (hoog). - Isolerende deur: Ud-waarde maximaal 1,5 W/m²K (laag) of maximaal 1,0 W/m²K (hoog).
Monumenten
Voor monumenten gelden vaak aangepaste, minder strenge eisen, om rekening te houden met de historische waarde: - Glasisolatie: U-waarde minimaal 3,0 W/m²K (dus maximaal 3,0). - Glasisolatie (specifiek): U-waarde maximaal 2,0 W/m²K. - Isolerende panelen in kozijnen: U-waarde minimaal 3,0 W/m²K. - Isolerende deur: U-waarde minimaal 2,0 W/m²K. - Dak/zolder/vlieringvloer: Rd-waarde minimaal 2,5 m²K/W. - Gevelisolatie: Rd-waarde minimaal 2,5 m²K/W.
Praktische Aandachtspunten voor Uitvoering en Bewijslast
Met de inwerkingtreding van de Wkb en de Omgevingswet is het noodzakelijk dat bedrijven hun administratie en werkprocessen op orde brengen. De eerste omgevingsvergunningen onder de nieuwe wet zijn reeds aangevraagd, waardoor de eerste projecten onder dit strenge regime worden gerealiseerd.
Checklist voor Uitvoerende Bedrijven
Om problemen te voorkomen en te voldoen aan de wettelijke verplichtingen, zijn de volgende aandachtspunten essentieel: 1. Voldoe aan de eisen: Zorg dat alle tekeningen en berekeningen voldoen aan het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) en de BENG-regelgeving. 2. Gebruik gecertificeerde producten: Kies voor producten met de juiste certificeringen (zoals KOMO) en minimale uitvoeringsrisico’s. 3. Houd rekening met diktes: De voorgeschreven dikte van isolatieproducten is leidend. Afwijken kan leiden tot het niet voldoen aan de Rc-waardes. 4. Volg richtlijnen op: Verwerk producten strikt volgens de verwerkingsrichtlijnen van de fabrikant. 5. Creëer bewijslast: Dit is een nieuwe en belangrijke pijler. Zorg voor foto’s van het product en de verwerking. Dit dient als bewijs voor de kwaliteitsborger dat het werk correct is uitgevoerd. 6. Documentatie op het project: De juiste productdocumentatie en verwerkingsrichtlijnen moeten fysiek of digitaal aanwezig zijn op het bouwproject.
Ondersteuning door Fabrikanten
Fabrikanten spelen in op deze ontwikkelingen door bouwers te ondersteunen. Hoogwaardige, KOMO-gecertificeerde producten die eenvoudig verwerkbaar zijn, helpen om de uitvoeringsrisico’s te minimaliseren. Door duidelijke documentatie en richtlijnen te leveren, kunnen bouwers eenvoudiger aantonen dat ze voldoen aan de nieuwe kwaliteitseisen. Producten van partijen zoals Recticel Insulation worden in dit kader genoemd als geschikte keuze voor het bouwen onder de Wkb, mede door de beschikbaarheid van de juiste productdocumentatie.
Conclusie
De combinatie van de Wet kwaliteitsborging (Wkb) en de BENG-eisen vormt een nieuw, streng kader voor de bouw in Nederland. Het is een systeem dat niet langer volstaat met een papieren werkelijkheid, maar daadwerkelijke controle en bewijslast eist. De focus ligt op het voorkomen van bouwfouten, met name rondom isolatie, omdat dit direct impact heeft op de energieprestatie en het wooncomfort.
Voor bouwers en aannemers betekent dit dat vakmanschap, kennis van materialen en zorgvuldige administratie cruciaal zijn. Het kennen en toepassen van de juiste minimale Rd- en U-waarden, zoals vastgelegd in de meldcodelijsten, is essentieel. Daarnaast is het begrip van de Rc-waarde in de context van de NTA 8800 en de invloed van bevestigingsmethoden onmisbaar om te voldoen aan de verhoogde isolatienormen. Door zorgvuldig te werken, gecertificeerde producten te gebruiken en volledige bewijslast te leveren, kan de sector voldoen aan deze nieuwe eisen en bijdragen aan een duurzamere woningvoorraad.