Inleiding
Isolatie, oftewel het afzonderen van gedetineerden in een cel voor een groot deel van de dag, is een maatregel die binnen het detentiestelsel wordt toegepast met als doel de orde te handhaven of als disciplinaire straf. Binnen de context van vreemdelingendetentie en het gevangeniswezen roept deze praktijk echter fundamentele vragen op over proportionaliteit, effectiviteit en de gevolgen voor de geestelijke en lichamelijke gezondheid van betrokkenen. Hoewel de maatregel in theorie dient om ongewenst gedrag te corrigeren of gevaarlijke situaties te voorkomen, wijzen diverse rapporten en expertmeningen op de schadelijke effecten die isolatie met zich mee kan brengen. Dit artikel analyseert de huidige stand van zaken, de juridische kaders en de wetenschappelijke inzichten met betrekking tot isolatie als straf- of ordemaatregel.
Het Juridisch Kader en de Toepassing van Isolatie
Isolatie kan in beginsel twee doelen dienen: het herstellen en handhaven van de orde en veiligheid (ordemaatregel) of het corrigeren van verwijtbaar gedrag (disciplinaire straf). Binnen de Penitentiaire Beginselenwet (Pbw) is de mogelijkheid vastgelegd om ingeslotenen in een isoleercel op te sluiten, wat inhoudt dat iemand doorgaans 23 uur per dag op de cel verblijft. In vreemdelingendetentie wordt ook vaak van deze mogelijkheid gebruik gemaakt.
Een veelvoorkomende reden voor het opleggen van een disciplinaire straf is het weigeren van plaatsing op een meerpersoonscel. Volgens de huidige regelgeving kan deze weigering bestraft worden met twee weken isolatie. Na afloop van deze periode kan de straf opnieuw worden opgelegd, waardoor het mogelijk is dat personen maandenlang in isolatie doorbrengen. Andere redenen voor isolatie zijn het vervuilen van de cel of het beschadigen van eigendommen.
De toepassing van isolatie in vreemdelingendetentie wringt volgens experts, omdat het hier vaak gaat om personen die geen strafbaar feit hebben gepleegd, maar slechts worden vastgehouden in het kader van migratieprocedures. Het Comité voor de Preventie van Foltering en Onmenselijke of Vernederende Behandeling of Bestraffing van de Raad van Europa heeft Nederland dan ook op de vingers getikt vanwege deze praktijk.
Gezondheidsrisico's en Psychologische Gevolgen
De impact van isolatie op de menselijke psyche en fysieke gesteldheid is aanzienlijk. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat isolatie schadelijke effecten heeft op de gezondheid. Een isoleercel is een prikkelarme omgeving waarin de persoon geen oriëntatie heeft, beperkt daglicht krijgt en weinig activiteiten kan ondernemen. Deze omstandigheden versterken de impact van de detentie zelf.
Hoogleraar klinische neuropsychologie Erik Scherder benadrukt dat hersenen stimuli nodig hebben. Een gebrek hieraan kan leiden tot fysieke en psychische klachten zoals hartkloppingen, zweten, slaapgebrek, duizeligheid, depressie, suïcidale gedachten, zelfverminking, angst, psychoses en hallucinaties. Deze klachten kunnen soms nog lang na de isolatieperiode doorwerken. Scherder stelt vast dat isolatie averechts kan werken; door de hersenschors te onthouden van prikkels, die essentieel zijn voor de onderdrukking van emoties en impulsen, vergroot de maatregel de kans op het gedrag waarvoor de persoon initieel gestraft werd.
Bij kwetsbare groepen, zoals vreemdelingendetentie, waar vaak sprake is van een combinatie van psychische problematiek, gezondheidsproblemen of een heftig vluchtverleden, zijn de gevolgen vaak extra ernstig. PILP (Prins Bernhard Cultuurfonds / Landelijk Steunpunt Detentie) stelt dan ook dat isolatie in deze context altijd een disproportionele straf is.
De Discussie rondom het Afschaffen van Isolatie
Er is een duidelijke discussie gaande over de wenselijkheid van isolatie als strafmaatregel, met name binnen vreemdelingendetentie. De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) adviseert de minister voor Rechtsbescherming om isolatie niet meer als disciplinaire straf uit te voeren. Het advies pleit voor een beleid waarin directies van Penitentiaire Inrichtingen (PI's) isolatie niet meer als straf kunnen opleggen. Indien er toch een situatie ontstaat waarin een disciplinaire straf noodzakelijk is, moet er rekening worden gehouden met de persoonlijke situatie van de ingeslotene en de aard van het ongewenste gedrag, aldus de RSJ.
Het Meldpunt Vreemdelingendetentie ondersteunt dit advies en pleit langer voor het afschaffen van isolatie. Het doel moet zijn om isolatie als ordemaatregel terug te dringen en als disciplinaire straf volledig af te schaffen. Volgens de RSJ mag isolatie alleen worden ingezet in situaties die direct gevaar opleveren voor de orde en veiligheid.
Alternatieven en Nieuwe Visies op Isoleren
Naast het debat over afschaffing, worden er ook alternatieven gezocht voor de traditionele toepassing van isolatie. Binnen de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) lijkt een nieuwe visie te ontstaan. Zo werkt PI Roermond al op een andere manier met afzondering, waarbij bij iedere afzondering wordt gekeken of het ook korter en anders kan, mét behoud van het straffend en herstellend karakter. Dit heeft al geleid tot een afname van de tijd in isolatie van 45 procent.
Een voorbeeld van een alternatieve aanpak is het in plaats van opsluiting in een isoleercel, opleggen van een verplichte activiteit, zoals het gebruik van een hometrainer. Dit werd toegepast bij een man die zeer in zichzelf gekeerd en inactief was. Door het om te keren en hem een actieve straf te geven, werd geprobeerd het gewenste effect te bereiken. Experts benadrukken dat het doel moet zijn om patronen te doorbreken, en dat een periode in de iso hier vaak niet aan bijdraagt. De focus verschuift van pure opsluiting naar het zoeken naar passende maatregelen die zowel het gedrag corrigeren als de veiligheid waarborgen.
Conclusie
Isolatie is een verstrekkende maatregel met aanzienlijke risico's voor de geestelijke en lichamelijke gezondheid van gedetineerden. Hoewel het juridisch mogelijk is om isolatie toe te passen als disciplinaire straf of ordemaatregel, groeit de kritiek op deze praktijk, met name in vreemdelingendetentie. De RSJ adviseert afschaffing als straf, en wetenschappelijk onderzoek toont de schadelijke effecten aan. Tegelijkertijd worden er innovatieve alternatieven ontwikkeld die gericht zijn op gedragsverandering zonder de negatieve gevolgen van langdurige opsluiting. De ontwikkeling van het beleid rondom isolatie lijkt zich dan ook te bewegen van een strafrechtelijke benadering naar een meer zorgvuldige en op proportionaliteit gerichte afweging.