De bouwsector staat voor een immense uitdaging: de transitie naar een circulaire economie waarin materialen hun waarde behouden en zo min mogelijk als afval worden verwerkt. Een specifieke materiaalstroom die hierbij de aandacht verdient, is isolatiemateriaal. Bij sloop- en renovatieprojecten komt jaarlijks een groeiende hoeveelheid isolatie vrij. Traditioneel gezien belandt dit materiaal vaak op de stortplaats of wordt het verbrand, ondanks het feit dat de materialen vaak nog lang niet aan het einde van hun technische levensduur zijn. Dit leidt niet alleen tot een aanzienlijke ecologische voetafdruk, maar verliest ook de ingebedde energie die nodig was voor de productie, het transport en de verwerking van het materiaal.
Gelukkig wint het hergebruik van isolatiematerialen aan momentum. Onderzoeksprojecten zoals "Start 2 Reuse Insulation" en scripties van onderwijsinstellingen bieden nieuwe inzichten in hoe we deze materialen een tweede leven kunnen geven. Dit artikel duikt dieper in de technische aspecten van het hergebruik van isolatie, de verschillende materialen, de ontwikkeling van demontageplannen en de kansen voor de bouwsector.
Het belang van hergebruik: Sluiting van materiaalstromen
De huidige praktijk van afvoeren naar de stortplaats of verbrandingsoven is op meerdere vlakken problematisch. Ten eerste gaat er waarde verloren. Ten tweede draagt het bij aan extra CO2-uitstoot. De kern van het hergebruikproces is het sluiten van materiaalstromen. Het doel is om de ecologische voetafdruk te verminderen door materialen zo vaak mogelijk te hergebruiken, waardoor de noodzaak voor nieuwe grondstoffen afneemt.
Volgens de onderzoeksgegevens is de huidige kennis over het zorgvuldig ontmantelen van isolatie, het garanderen van prestaties en het herbestemmen in nieuwe toepassingen nog onvoldoende ontwikkeld. De bouwsector, inclusief aannemers, architecten en slopers, heeft behoefte aan concrete richtlijnen om dit te verwezenlijken. De ontwikkeling van een digitale tool, zoals gesuggereerd in het "Start 2 Reuse Insulation" project, moet deze drempels wegnemen.
Verschillende types isolatiematerialen en hun hergebruikpotentieel
De keuze voor isolatiemateriaal bepaalt grotendeels de hergebruikmogelijkheden. De onderzoeken concentreren zich op drie hoofdcategorieën: minerale wol, synthetische materialen en biobased isolatie.
Minerale wol: Glaswol en steenwol
Minerale wol, met name glaswol en steenwol, is zeer gangbaar in de bouw. De bronnen geven aan dat deze materialen technisch perfect te recyclen zijn.
- Glaswol: Het grote voordeel van glaswol is dat het vaak los te maken is en niet verlijmd is met constructieonderdelen. Dit is een belangrijke voorwaarde voor circulair bouwen. Glaswol kan gerecycled worden of opnieuw als isolatiemateriaal gebruikt worden.
- Steenwol: Steenwol wordt gemaakt van vulkanisch gesteente (basalt) en wordt beschouwd als een natuurproduct. Steenwol kan keer op keer worden gerecycled met behoud van de oorspronkelijke kwaliteit. Grote producenten hebben hier al ervaring mee; zo heeft ROCKWOOL volgens de data sinds 1992 een eigen recyclefabriek. Nieuwe steenwolproducten kunnen tot wel 50% uit gerecyclede grondstoffen bestaan. Dit maakt steenwol tot een duurzame en circulaire keuze.
Synthetische isolatiematerialen
De bronnen noemen specifiek PUR, PIR, EPS en XPS. Hoewel de recyclage van deze materialen technisch mogelijk is, worden in de gegevens geen specifieke details gegeven over de mate van hergebruik of de methoden, in tegenstelling tot de minerale wol. De focus van het onderzoek "Start 2 Reuse Insulation" ligt erop om voor al deze materialen de technische drempels weg te werken.
Biobased isolatie
Ook biobased isolatie is onderdeel van het onderzoek. Deze materialen, afkomstig van natuurlijke bronnen, passen in een duurzame circulaire economie. De specifieke hergebruikscenario's voor biobased materialen zijn in de gegevens niet gedetailleerd uitgewerkt, maar ze worden meegenomen in de bredere analyse van het project.
Het ontmantelingsproces: Van sloop naar grondstof
Een cruciale stap in het hergebruik is het ontmantelen (of demonteren) van de isolatie uit bestaande gebouwen. Momenteel weten sloopaannemers vaak niet welke types isolatie potentieel hebben voor hergebruik en hoe deze op de juiste manier te ontmantelen.
Het onderzoek naar het ontmantelingsproces is erop gericht om: 1. Efficiënte demontageplannen te creëren. 2. Nieuwe ontmantelingstools te ontwikkelen. 3. Kwaliteitscontroleprocedures op te zetten.
Een scriptie heeft specifiek gekeken naar minerale wol isolatie uit platte daken. Hieruit kwam naar voren dat het ontmantelen van deze materialen, mits goed uitgevoerd, leidt tot isolatie die geschikt is voor hergebruik. De ontwikkeling van een 10-stappenplan, gebaseerd op casestudies en tests, biedt een gestructureerde aanpak voor bedrijven om oude isolatie efficiënt en milieuvriendelijk te ontmantelen, op te slaan en te testen.
Prestatiebeoordeling: Garantie van kwaliteit
Een essentiële barrière voor hergebruik is de twijfel over de prestaties van gebruikt isolatiemateriaal. Architecten en opdrachtgevers vragen zich af of gerecupereerde isolatie voldoet aan de eisen voor een specifieke toepassing. Om dit vertrouwen te winnen, is het noodzakelijk om de prestaties te beoordelen.
De onderzoeken hebben zich gericht op het opzetten van efficiënte testmethoden om de prestaties van oude isolatie snel en eenvoudig te beoordelen. De resultaten moeten inzicht geven in de isolatiewaarde, densiteit en mechanische prestaties van het materiaal na ontmanteling. Alleen met deze data kan er met zekerheid worden ingezet op hergebruik in nieuwe bouwprojecten.
Hergebruiktoepassingen: De tweede levenscyclus
Waar kan de ontmantelde isolatie opnieuw worden ingezet? De onderzoeken wijzen op diverse mogelijkheden, afhankelijk van de eigenschappen van het materiaal.
- Vergelijkbare toepassingen: Isolatie die afkomstig is van platte daken kan, vanwege vergelijkbare densiteit en mechanische prestaties, ook worden gebruikt in vloeren.
- Droge toepassingen: Toepassingen zoals tussenvloeren en binnenwanden zijn geschikt, omdat vocht hier geen problemen oplevert en minerale wol goede akoestische prestaties levert.
- Brede inzetbaarheid: De digitale tool die ontwikkeld wordt, moet via richtlijnen, 3D-plannen en beslisbomen aangeven welke materialen waar het beste ingezet kunnen worden.
De toegevoegde waarde van het hergebruik ligt niet alleen in milieuwinst, maar ook in economische kansen. De ontwikkeling van een hergebruikmarkt stimuleert nieuwe activiteiten, efficiëntie en winstgevendheid voor bedrijven in de bouwsector.
Samenwerking en kennisverspreiding
Het succes van hergebruik hangt af van samenwerking tussen alle schakels in de bouwketen. Het "Start 2 Reuse Insulation" project betrekt een uitgebreide gebruikersgroep van meer dan 30 bedrijven en organisaties. Deze groep, bestaande uit aannemers, architecten, fabrikanten en opdrachtgevers, levert cases aan, voert testen uit en geeft feedback op de resultaten.
De kennis wordt verspreid via een gebruiksvriendelijke kennistool. Deze tool is gratis toegankelijk en bevat richtlijnen voor elke stap van het hergebruikproces. Dit moet ervoor zorgen dat de opgebouwde kennis daadwerkelijk wordt omgezet in de dagelijkse praktijk.
Regelgeving en normen
Bij hergebruik spelen ook regelgeving en normen een rol. De gegevens verwijzen naar het Koninklijk Besluit betreffende de basisnormen voor brandpreventie en de EPB-regelgeving (Energie- en Prestatie-Bouwkunde). Het is van belang dat hergebruikte materialen nog steeds voldoen aan de wettelijke vereisten, zoals brandveiligheid en thermische isolatiewaarden. Onderzoeksrapporten, zoals die van het WTCB (Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf), bieden productspecifieke procedures die hierbij kunnen helpen.
Conclusie
De mogelijkheden voor het hergebruik van isolatiematerialen zijn veelbelovend, maar vereisen een gestructureerde aanpak. De onderzoeken tonen aan dat minerale wol, zoals glaswol en steenwol, zeer geschikt is voor recycling en hergebruik, dankzij de onuitputtelijke grondstof en het behoud van kwaliteit. Synthetische en biobased materialen worden eveneens meegenomen in de ontwikkeling van hergebruikstrategieën.
Kritische succesfactoren zijn de ontwikkeling van efficiënte ontmantelingsmethoden, betrouwbare testen voor prestatiebeoordeling en een digitale tool die de sector helpt bij het maken van de juiste keuzes. Door het sluiten van materiaalstromen kan de bouwsector een significante bijdrage leveren aan de vermindering van de ecologische voetafdruk en het behalen van duurzaamheidsdoelstellingen. De komende jaren zal de kennisuitwisseling tussen onderzoek, overheid en de praktijk leiden tot een volwassen hergebruikmarkt voor isolatie.