Inleiding
In de wereld van bouw en renovatie is isolatie een hoeksteen van energiezuinigheid en comfort. Echter, de eisen die worden gesteld aan de thermische isolatie van bestaande gebouwen bij renovatie zijn complex en variëren sterk afhankelijk van het bouwjaar, de omvang van de werkzaamheden en specifieke wettelijke definities. Dit artikel biedt een gedetailleerd overzicht van de isolatie-eisen zoals vastgelegd in het Bouwbesluit en het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL). We bespreken de historische ontwikkeling van isolatiewaardes, het cruciale concept van het 'rechtens verkregen niveau', en de specifieke ondergrenzen die gelden bij het vervangen of vernieuwen van isolatielagen. Daarnaast belichten we de strikte eisen die gelden voor zogenaamde 'ingrijpende renovaties' en de nieuwbouweisen die van toepassing zijn op dakkapellen. Door deze informatie te structureren, krijgen homeowners, DIY-enthousiasten en bouwprofessionals een duidelijk beeld van wat er wettelijk vereist is bij isolatieprojecten.
Historische Ontwikkeling van Isolatiewaardes
Om te bepalen welke isolatiewaardes van toepassing zijn op een bestaand gebouw, is inzicht in de historische normen essentieel. De isolatiewaardes, oftewel Rc-waardes (thermische weerstand), zijn door de jaren heen geleidelijk verhoogd om te voldoen aan strengere energieprestatie-eisen. Voor de meeste bouwwerken (met uitzondering van woonwagens en drijvende bouwwerken) geldt een historisch overzicht vanaf 1965.
Voor de scheidingsconstructies die de verwarmde binnenruimte scheiden van de grond of een onverwarmde ruimte, zoals vloeren boven kruipruimte of direct op de ondergrond, zien we een duidelijke opwaartse trend. In de periode van 1965 tot 1975 was de Rc-waarde voor vloeren nog slechts 0,17 m²·K/W. Vanaf 1975 tot 1983 steeg deze naar 0,52, en van 1983 tot 1992 naar 1,30. In de jaren daarna, van 1992 tot 2014, gold een waarde van 2,50. De recentere jaren laten een verdere stijging zien: van 2014 tot 2021 was de norm 3,50, en vanaf 2021 is dit vastgesteld op 3,70 m²·K/W.
Voor gevels was de Rc-waarde in de periode 1965-1975 0,43 m²·K/W. Tussen 1975 en 1988 steeg dit naar 1,30, waarna van 1988 tot 1992 een waarde van 2,00 gold. Van 1992 tot 2014 was de norm 2,50, gevolgd door 3,50 van 2014 tot 2015. In de periode 2015-2021 gold een Rc-waarde van 4,50, en vanaf 2021 is dit verhoogd naar 4,70 m²·K/W.
Voor daken en vloeren die grenzen aan buitenlucht, gold in de periode 1965-1975 een Rc-waarde van 0,86. Van 1975 tot 1988 was dit 1,30, en van 1988 tot 1992 steeg dit naar 2,00. Van 1992 tot 2014 was de norm 2,50, waarna van 2014 tot 2015 een waarde van 3,50 gold. In de periode 2015-2021 was de Rc-waarde vastgesteld op 6,00, en vanaf 2021 is dit 6,30 m²·K/W.
Deze historische gegevens vormen de basis voor het bepalen van het 'rechtens verkregen niveau' bij renovaties die niet kwalificeren als ingrijpende renovatie.
Het Concept 'Rechtens Verkregen Niveau'
Het 'rechtens verkregen niveau' is een centraal begrip in de regelgeving voor renovatie. Het verwijst naar de isolatiewaardes die destijds, bij de bouw van het pand, wettelijk golden. De basisregel is dat bij renovatie of vervanging van isolatielagen de Rc-waardes nooit lager mogen zijn dan dit niveau. Dit betekent dat men de isolatieprestatie van het gebouw niet mag verslechteren ten opzichte van de oorspronkelijke staat.
Om het rechtens verkregen niveau te bepalen, wordt gekeken naar het bouwjaar van het pand en de bijbehorende historische Rc-waardes. Echter, de regelgeving kent een belangrijke nuance. Naast het rechtens verkregen niveau gelden er minimumondergrenzen voor de isolatiewaardes, onafhankelijk van het oorspronkelijke niveau. Deze ondergrenzen zijn: - Vloer: Rc 2,6 m²·K/W - Gevel: Rc 1,4 m²·K/W - Dak: Rc 2,1 m²·K/W
De werkwijze bij het vervangen of vernieuwen van isolatie is als volgt: eerst wordt het rechtens verkregen niveau vastgesteld op basis van het bouwjaar. Vervolgens worden de minimumondergrenzen (2,6, 1,4 en 2,1) hiermee vergeleken. De hoogste van deze twee waardes bepaalt de uiteindelijke eis. Met andere woorden, de nieuwe isolatie moet voldoen aan het rechtens verkregen niveau, maar mag in geen geval lager zijn dan de minimumondergrenzen.
Praktijkvoorbeelden van Isolatievervanging
Om de theorie te verduidelijken, volgen hier twee voorbeelden uit de bronnen.
Voorbeeld 1: Woning uit 2019 Een woning gebouwd in 2019 heeft volgens de historische tabellen de volgende Rc-waardes: vloer 3,5, gevel 4,5 en dak 6,0. Dit is het rechtens verkregen niveau. De minimumondergrenzen zijn respectievelijk 2,6, 1,4 en 2,1. Omdat de waardes van het rechtens verkregen niveau (3,5, 4,5, 6,0) hoger zijn dan de minimumondergrenzen, geldt de regel van de minimumondergrenzen niet. De eis is in dit geval om te voldoen aan het rechtens verkregen niveau. Bij vervanging van de isolatie moet dus worden gestreefd naar waardes van minimaal 3,5 (vloer), 4,5 (gevel) en 6,0 (dak).
Voorbeeld 2: Woning uit 1985 Een woning uit 1985 heeft een rechtens verkregen niveau met Rc-waardes van 1,3 voor vloer, gevel en dak. De minimumondergrenzen zijn 2,6 (vloer), 1,4 (gevel) en 2,1 (dak). In dit geval zijn de waardes van de minimumondergrenzen hoger dan het rechtens verkregen niveau. Daarom is regel twee (de minimumondergrenzen) van toepassing. Bij het vervangen van de isolatie moet worden voldaan aan de minimumondergrenzen: vloer minimaal 2,6, gevel minimaal 1,4 en dak minimaal 2,1 m²·K/W.
Algemene Verbouw en de Ondergrens Rc = 1,4
Naast het vervangen van isolatielagen onderscheidt de wetgeving andere vormen van verbouw. Verbouw wordt gedefinieerd als het gedeelte vernieuwen, veranderen of vergroten van een bouwwerk. Volgens het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL), artikel 5.20 lid 1, geldt voor algemene thermische isolatie bij verbouw het rechtens verkregen niveau. Echter, hier geldt een specifieke ondergrens van Rc = 1,4 m²·K/W.
Dit betekent dat bij verbouw die niet specifiek gericht is op het vervangen van isolatielagen, de isolatiewaardes in ieder geval niet lager mogen zijn dan 1,4 m²·K/W, ongeacht het rechtens verkregen niveau. Deze bepaling zorgt ervoor dat er bij elke vorm van verbouw een minimumkwaliteit van thermische isolatie wordt gegarandeerd.
Ingrijpende Renovatie: Toepassing van Nieuwbouweisen
Een belangrijke categorie binnen de renovatie is de 'ingrijpende renovatie'. Dit is een specifieke definitie die van toepassing is wanneer er grote veranderingen aan het gebouw plaatsvinden. De grens voor ingrijpende renovatie wordt getoetst aan een 25%-criterium. Dit criterium kijkt enkel naar de uitwendige scheidingsconstructies van een gebouw: de vloeren, gevels en daken.
Wanneer de totale oppervlakte van de uitwendige scheidingsconstructies die worden vernieuwd of verbouwd, 25% of meer bedraagt van de totale oppervlakte van alle uitwendige scheidingsconstructies van het gebouw, is er sprake van een ingrijpende renovatie. In dat geval gelden niet de regels voor renovatie zoals hierboven beschreven, maar moeten de isolatiewaardes voldoen aan de eisen voor nieuwbouw.
Deze eisen voor nieuwbouw (geldig vanaf 2021) zijn aanzienlijk strenger: - Vloer: Rc 3,7 m²·K/W - Gevel: Rc 4,7 m²·K/W - Dak: Rc 6,3 m²·K/W
Een bijkomende voorwaarde bij ingrijpende renovatie is dat ook het technisch bouwsysteem (de installaties) moet worden aangepast aan de huidige eisen. Deze strenge eisen zorgen ervoor dat bij grootschalige renovaties het gebouw direct naar moderne energieprestatienormen wordt getild.
Dakkapellen en Vervanging van Ramen
Voor specifieke onderdelen van een gebouw gelden aparte regels. Bij het oprichten of geheel vernieuwen van een dakkapel of een bijbehorend bouwwerk, zijn de nieuwbouweisen van toepassing. Dit betekent dat de isolatiewaardes voor de vloer, gevel en dak van de dakkapel moeten voldoen aan de waardes zoals gesteld in Tabel 1.1: respectievelijk 3,7, 4,7 en 6,3 m²·K/W. Ook bij het vernieuwen of vervangen van ramen, deuren en kozijnen geldt het rechtens verkregen niveau, met als ondergrens een U-waarde van ten hoogste 2,2 W/m²·K. De U-waarde is hierbij de tegenhanger van de Rc-waarde en geeft de warmtedoorgangcoëfficiënt aan.
Conclusie
De regelgeving omtrent isolatie bij renovatie is complex en vereist een zorgvuldige afweging. De centrale vraag is altijd of er sprake is van een ingrijpende renovatie, waarbij het 25%-criterium voor de uitwendige scheidingsconstructies doorslaggevend is. Is dit het geval, dan gelden de strenge nieuwbouweisen. Is dit niet het geval, dan is het rechtens verkregen niveau leidend, aangevuld met minimumondergrenzen (Rc 2,6 voor vloeren, 1,4 voor gevels en 2,1 voor daken). Bij algemene verbouw geldt een ondergrens van Rc 1,4. Voor specifieke werkzaamheden zoals het plaatsen van dakkapellen gelden eveneens de nieuwbouweisen. Het is voor bouwprofessionals en eigenaren essentieel om deze regels correct toe te passen om te voldoen aan de wettelijke verplichtingen en bij te dragen aan een energiezuinige gebouwde omgeving.