De Impact van Isolatiemaatregelen op Psychische Gezondheid: Richtlijnen en Risico's in Institutionele Contexten

Inleiding

Isolatie, in de context van psychiatrie en detentie, is een maatregel die diep ingrijpt in het leven en welzijn van betrokkenen. Hoewel het onderwerp wellicht op het eerste gezicht niet direct lijkt aan te sluiten bij vastgoed, renovatie en constructie, is het van cruciaal belang voor professionals die betrokken zijn bij het ontwerp en de bouw van institutionele voorzieningen, zoals psychiatrische klinieken, justitiële inrichtingen en asielzoekerscentra. Het begrip van de psychische en fysieke impact van isolatie is essentieel voor het creëren van omgevingen die zowel veilig als therapeutisch zijn, en om te voldoen aan menselijkerechtenstandaarden.

De discussie rondom isolatie wordt gevoerd door medici, psychologers en mensenrechtenorganisaties. Uit de beschikbare gegevens komt een beeld naar voren van een praktijk die, hoewel soms noodzakelijk geacht, aanzienlijke psychische schade kan toebrengen. Forensisch psychiater Ronald Rijnders benadrukt dat zijn begrip van de diepgaande psychische gevolgen van langdurige isolatie is ontstaan tijdens onderzoek naar ex-gedetineerden onder erbarmelijke omstandigheden. Deze gevolgen manifesteren zich in diverse vormen, variërend van pijn en desoriëntatie tot ernstige concentratieverlies en waandenkbeelden, zoals gerapporteerd door Amnesty International. Het toegenomen gebruik van separeercellen in de geestelijke gezondheidszorg (GGZ), met een stijging van bijna 10% en een toename van de duur van opsluiting, volgens cijfers van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), onderstreept de urgentie van het thema. Dit artikel analyseert de huidige stand van zaken, de gevolgen van isolatie en de professionele visies op dit delicate onderwerp.

Isolatie in de Forensische Psychiatrie en Detentie

In de forensische psychiatrie en het detentiewereldveld is isolatie een maatregel die fundamentele vragen oproept over proportionaliteit en menswaardigheid. Ronald Rijnders, forensisch psychiater met ervaring in onder andere Centrum ’45 en het Pieter Baan Centrum, beschrijft isolatie als een maatregel die diep ingrijpt. Zijn carrière werd mede gevormd door onderzoek naar ex-militairen in Marokko die jarenlang onder vreselijke omstandigheden geïsoleerd waren. Dit onderzoek, uitgevoerd met steun van de Johannes Wier Stichting en Amnesty International, confronteerde hem met de diepgaande psychische gevolgen van langdurige isolatie. Het begrip van fundamentele traumatisering speelt hierbij een centrale rol.

Binnen het forensisch werkveld komt isolatie voor bij ernstige psychiatrische ontregeling. Rijnders geeft aan zich altijd te hebben ingezet om isolatie zo kort en humaan mogelijk te houden. In de reguliere GGZ kwam isolatie vroeger veel voor, maar vindt de praktijk de laatste jaren gelukkig steeds minder plaats. De context van isolatie verschilt; in vreemdelingendetentie worden schrijnende voorbeelden genoemd van mensen die maandenlang in een isolatiecel zaten, puur omdat ze weigerden in een meerpersoonscel geplaatst te worden. Dit typeert de complexiteit van de toepassing: wat begint als een ordehandhaving of veiligheidsmaatregel, kan escaleren tot langdurige opsluiting met verstrekkende gevolgen.

De motieven voor isolatie zijn divers. Volgens Amnesty International wordt isolatie toegepast als disciplinaire straf of omdat mensen een bedreiging voor anderen vormen. De rechtvaardiging hiervan is strikt: isolatie is gerechtvaardigd wanneer de noodzaak aantoonbaar is, er geen sprake is van discriminerende of wrede behandeling en de beslissing bij een rechter kan worden aangevochten. In de praktijk blijkt deze rechtvaardiging vaak zoek, zoals in het geval van een gedetineerde die zes maanden geïsoleerd werd omdat hij weigerde een kamer te delen, zo meldt de Johannes Wierstichting.

Psychische Gevolgen van Langdurige Isolatie

De gevolgen van langdurige isolatie zijn volgens deskundigen verstrekkend en vaak traumatisch. Amnesty International beschrijft het fenomeen van "isolatiefolter", een vorm van marteling die bestaat uit het systematisch onthouden van sensorische prikkels als natuurlijk licht, geluid en omgang met andere mensen. De gevolgen hiervan zijn fysiek en psychisch: pijn door het hele lichaam, desoriëntatie, concentratieverlies, slapeloosheid en waandenkbeelden.

Onderzoek van de Vrije Universiteit Amsterdam, vermeld in rapporten over de GGZ, toont aan dat separatie een traumatische ervaring kan zijn die gevoelens van angst, eenzaamheid en wanhoop versterkt. Dit sluit aan bij de ervaringen van Rijnders, die de impact van de Nederlandse asielprocedure met tergend langzame bureaucratie en slechte opvang zag bij getraumatiseerde vluchtelingen. De psychische schade is niet beperkt tot gedetineerden; ook binnen de psychiatrie kan separatie leiden tot verergering van psychische problemen.

De Huidige Praktijk in de Gezondheidszorg en Detentie

De ontwikkelingen in de praktijk van isolatie laten een zorgelijk beeld zien. Ondanks eerdere beloften om de praktijk te beëindigen, stijgt het aantal psychiatrische patiënten dat in een isoleercel terechtkomt. Cijfers van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) laten een toename van bijna 10% zien, met bijna 8800 gevallen in het afgelopen jaar. Bovendien zitten patiënten gemiddeld 25% langer geïsoleerd dan in voorgaande jaren.

Een verklaring voor deze stijging is het personeelstekort in de GGZ. Door een grotere doorstroom van zorgverleners kennen medewerkers patiënten vaak minder goed, wat sneller leidt tot keuzes voor isolatie. Daarnaast wijzen studies erop dat jonge en minder ervaren zorgverleners eerder kiezen voor fysieke dwangmaatregelen, zoals separatie, omdat zij nog onvoldoende vertrouwd zijn met alternatieve benaderingen. Dit benadrukt de noodzaak van goede training en begeleiding.

Vreemdelingendetentie: Een Kritiek Punt

In de vreemdelingendetentie is de situatie extra problematisch. De Nederlandse Vereniging van Psychiatrie (NVvP) pleit voor het afschaffen van isolatie als strafmaatregel in deze context. Psychiater Imma van Galen (NVvP) stelt dat isolatie schadelijk is voor de psychische gezondheid en psychische problemen kan veroorzaken of verergeren. Zij benadrukt dat isolatie alleen moet worden ingezet als het echt niet anders kan, met continue begeleiding.

Een vergelijking met de psychiatrie laat een significant verschil zien: binnen de psychiatrie worden mensen zo kort mogelijk in isolatie geplaatst, en alleen onder strikte begeleiding van psychiaters. Binnen de vreemdelingendetentie ontbreekt deze begeleiding vaak; er is heel beperkte begeleiding. Het Europees Comité voor de Preventie van Foltering heeft meerdere malen gewaarschuwd voor het gebruik van isoleercellen in vreemdelingendetentie in Nederland. Het Meldpunt Vreemdelingendetentie signaleert dagelijks problemen en spreekt met 12-13 gedetineerden over klachten.

Wetgeving en Toekomstperspectief

De wetgeving rondom isolatie blijft achter bij de adviezen van experts en mensenrechtenorganisaties. Nieuwe wetgeving over het terugkeer- en uitzetbeleid laat al jaren op zich wachten. Opvallend is dat de wet op het punt van isolatie ondanks alle waarschuwingen geen verandering voorstelt. Sterker nog, er zijn voorstellen in de Tweede Kamer om de bevoegdheden van detentiecentra te verruimen. Deze voorstellen maken het mogelijk om mensen collectief, gedurende vier weken, 23 uur per dag op te sluiten in hun cel.

Deze ontwikkeling staat haaks op de roep van de Nederlandse Vereniging van Psychiatrie, die opgeroepen heeft deze bevoegdheden niet uit te breiden, maar juist te beperken. De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) laat in een reactie weten dat ook zij de afzonderingsmaatregel ingrijpend vinden en deze alleen als laatste redmiddel en zo kort mogelijk inzetten. Zij benadrukken dat de maatregel nodig is om de veiligheid te garanderen. Echter, de praktijk zoals gerapporteerd door de Johannes Wierstichting en het Meldpunt Vreemdelingendetentie toont aan dat de toepassing vaak verder gaat dan dit principe.

Conclusie voor Institutioneel Ontwerp

Voor professionals in de bouw en renovatie van institutionele voorzieningen biedt deze discussie cruciale inzichten. Het ontwerp van cellen, kamers en afdelingen moet rekening houden met de psychische impact van opsluiting en isolatie. De kennis dat isolatie leidt tot sensorische deprivatie, desoriëntatie en traumatisering, moet leiden tot ontwerpkeuzen die maximale blootstelling aan licht, geluid en sociale interactie mogelijk maken, tenzij strikt noodzakelijk voor veiligheid.

De roep om het beperken van isolatie en het verbeteren van begeleiding impliceert dat faciliteiten zo moeten worden ingericht dat alternatieve methoden voor conflictbeheersing en zorg mogelijk zijn. De bouw van "prikkelarme omgevingen" of cellen met videobewaking, zoals genoemd door DJI, moet worden gezien in het licht van het minimaliseren van schade, niet het vergroten van comfort voor de gevangenisnemer. Het is een ethische en technische uitdaging om veiligheid te garanderen zonder afbreuk te doen aan de fundamentele menselijke waardigheid en psychische gezondheid van bewoners.

Conclusie

Isolatie in psychiatrie en detentie is een maatregel met verstrekkende en vaak schadelijke gevolgen voor de psychische gezondheid. De huidige trend in de GGZ naar een toename van het aantal isolatiegevallen en de duur daarvan, gecombineerd met de problematische praktijk in de vreemdelingendetentie, vraagt om een herbezinning. Deskundigen zoals Ronald Rijnders en de NVvP pleiten voor een terughoudend beleid waarin isolatie alleen als ultimum remedium wordt ingezet, onder strikte begeleiding en zo kort mogelijk. Wetgeving moet deze lijn volgen en verruiming van bevoegdheden voorkomen. Voor de bouwsector betekent dit dat ontwerp en materialisatie van institutionele gebouwen moeten bijdragen aan een omgeving die veiligheid biedt zonder schade toe te brengen, en ruimte laat voor humane behandeling.