In de discussie rondom detentie en justitiële processen neemt het onderwerp 'isolatie' een prominente en gevoelige plaats in. Traditioneel werd isolatie ingezet als disciplinaire straf voor gedetineerden die de regels overtraden. Echter, toenemend inzicht in de psychische en fysieke gevolgen van langdurige afzondering heeft geleid tot een fundamentele heroverweging van dit beleid. In Nederland zet de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) stappen om het isoleren van gedetineerden te beperken, hetzij als straf, hetzij als ordemaatregel. De focus verschuift van het opleggen van straf door isolatie naar het handhaven van orde en veiligheid via alternatieve methoden en strengere voorwaarden. Dit artikel belicht de ontwikkelingen, de adviezen van toezichthouders en de implicaties voor het gevangeniswezen.
De Context van Isolatie in Detentie
Isolatie, ook wel afzondering genoemd, is een maatregel waarbij een gedetineerde wordt ondergebracht in een cel zonder of met zeer beperkt contact met medegedetineerden en personeel. Binnen het gevangeniswezen is deze maatregel wettelijk gereguleerd en kan deze worden opgelegd als disciplinaire straf of als ordemaatregel.
De verantwoordelijkheid voor de orde, rust en veiligheid binnen een penitentiaire inrichting (PI) berust bij de gevangenisdirecteur. Volgens het huidige beleid kan de directeur een disciplinaire straf opleggen wanneer een gedetineerde zich misdraagt, bijvoorbeeld door het bedreigen van anderen, het toepassen van fysiek geweld of het vernielen van spullen. In dergelijke gevallen kan isolatie worden ingezet. Tegelijkertijd is er een groeiend besef dat deze maatregel schadelijke gevolgen kan hebben. Daarom wordt isolatie, volgens de richtlijnen, alleen toegepast in het uiterste geval.
Het Doel van Isolatie
Het primaire doel van isolatie is het herstellen van de orde en veiligheid binnen de inrichting. Echter, de manier waarop dit doel wordt bereikt, is aan verandering onderhevig. De vraag die centraal staat, is of isolatie daadwerkelijk bijdraagt aan het gewenste gedrag van gedetineerden en hun voorbereiding op re-integratie in de samenleving.
Schadelijke Gevolgen en de Roep om Verandering
Onderzoek en rapporten hebben aangetoond dat isolatie aanzienlijke psychische en lichamelijke schade kan toebrengen aan gedetineerden. Een rapport van onderzoekster Sharon Shalev, uitgevoerd in opdracht van DJI, benadrukt deze schadelijke effecten. Shalev concludeerde dat isolatie vaak beschadigend is en adviseerde DJI om beleid te maken dat het gebruik van isolatie reduceert en de omstandigheden humane maakt.
Psychische Impact
Gedetineerden die langere tijd in isolatie doorbrengen, rapporteren vaak extreme psychische klachten. Een gedetineerde omschreef de ervaring als: "Ik zat lang vast in isolatie en ik dacht dat ik gek werd." Deze anekdotische, maar veelvoorkomende ervaring, wordt ondersteund door de wetenschap dat langdurige afzondering kan leiden tot angst, depressie, paranoia en cognitieve achteruitgang. De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) erkent dat het isoleren van gedetineerden een lange geschiedenis kent, maar stelt tegelijkertijd vast dat recent internationaal onderzoek aantoont dat het flinke psychische en lichamelijke schade kan toebrengen.
Effectiviteit van Isolatie als Straf
Een kritische vraag die door experts wordt gesteld, is of isolatie effectief is in het voorkomen van recidive of het aanpakken van crimineel gedrag. Mieke Breij, GZ-psycholoog bij het NIFP, stelt: "Voortgezet crimineel handelen in detentie stopt echt niet met een periode in de iso." Deze visie wordt breed gedragen binnen de expertisegroepen die zich buigen over het toekomstige beleid. Het idee is dat isolatie vaak niet leidt tot het doorbreken van negatieve patronen, maar deze eerder kan versterken.
Adviezen van de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ)
De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) heeft een duidelijk advies uitgebracht aan de minister voor Rechtsbescherming. Dit advies vormt een belangrijke basis voor de huidige beleidsveranderingen.
Afschaffing van Isolatie als Disciplinaire Straf
Het meest opvallende advies van de RSJ is de volledige afschaffing van isolatie als disciplinaire straf. De RSJ adviseert de minister om isolatie niet langer te gebruiken als een straf die wordt opgelegd voor wangedrag. In plaats daarvan moet er een gezamenlijk beleid komen waarin directeuren van PI’s geen isolatieplaatsing meer kunnen opleggen als disciplinaire straf.
Isolatie als Orde Maatregel: Striktere Voorwaarden
Hoewel de RSJ pleit voor afschaffing van isolatie als straf, ziet de raad nog wel een beperkte rol voor isolatie als ordemaatregel. Dit is een maatregel die niet wordt opgelegd als straf voor een specifieke overtreding, maar om een direct gevaar voor de orde en veiligheid te voorkomen of te beteugelen. De RSJ adviseert dat isolatie als ordemaatregel alleen mag worden ingezet in situaties die een daadwerkelijk gevaar opleveren voor de orde en veiligheid. Dit is een aanzienlijke verzwaring van de criteria vergeleken met de huidige praktijk, waar isolatie soms ook werd gebruikt voor minder ernstige vergrijpen.
Persoonlijke Situatie en Richtlijnen
Het advies van de RSJ benadrukt verder dat, mocht er toch een situatie zijn waarin de directeur genoodzaakt is een disciplinaire straf op te leggen, er rekening gehouden moet worden met de persoonlijke situatie van de ingeslotene en de aard van het ongewenste gedrag. Daarnaast beveelt de RSJ aan dat er duidelijke richtlijnen moeten komen over de toepassing van disciplinaire straffen in diverse situaties. Het beleid moet volgens de RSJ onder meer het doel hebben om isolatie als ordemaatregel terug te dringen.
De Nieuwe Visie van DJI: Alternatieven en Humanere Benaderingen
De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) werkt actief aan een nieuwe visie op isoleren. Deze visie is erop gericht het isoleren van gedetineerden minder vaak te laten plaatsvinden en, wanneer het wel gebeurt, dit zo kort en humaan mogelijk te doen.
De Expertisegroep
Om deze nieuwe visie vorm te geven, is een expertisegroep opgericht bestaande uit directeuren en zorgprofessionals. Mieke Breij (psycholoog) en Mervin Pinas (plaatsvervangend vestigingsdirecteur van PI Roermond) zijn hier onderdeel van. Zij pleiten voor een aanpak die gericht is op "boetedoening en herstel", zoals Pinas stelt. Dit doel wordt volgens hen niet bereikt door iemand in een kale cel te zetten met weinig tot geen activiteit en autonomie.
Alternatieve Maatregelen
Een centraal thema in de nieuwe visie is het zoeken naar alternatieven voor isolatie. De vraag die centraal staat is: "Wat zou deze man wel helpen?" In plaats van standaard te kiezen voor isolatie, zoeken directeurs naar maatregelen die beter aansluiten bij de individuele gedetineerde en het gewenste gedrag bevorderen.
Een inventief voorbeeld dat wordt genoemd, betreft een gedetineerde die normaliter in isolatie zou worden geplaatst, maar die zeer in zichzelf gekeerd en inactief was. In plaats van afzondering, kreeg hij als straf de verplichting om iedere ochtend op de hometrainer te gaan. Dit zorgde voor beweging en activiteit, wat voor deze persoon een betere interventie was dan passieve isolatie.
Afname van Isolatietijd
De aanpak in specifieke inrichtingen, zoals PI Roermond, laat al positieve resultaten zien. Door bij iedere afzondering de vraag te stellen of het korter en anders kan, met behoud van het straffend en herstellend karakter, is er een afname van de tijd in isolatie van 45 procent gerealiseerd. Dit toont aan dat een bewuste keuze voor alternatieven en kortere duur effectief kan zijn.
Beleidswijziging
De nieuwe visie resulteert in een handreiking die in alle inrichtingen gebruikt gaat worden. Het streven is om de tegenstelling tussen het 'zorgkant' en het 'veiligheidskant' van DJI te overbruggen. Door directeuren en zorgexperts samen te laten werken, hoopt DJI een beleid te creëren dat zowel de veiligheid in de inrichting waarborgt als het welzijn van de gedetineerde beschermt en positief beïnvloedt.
Definitie en Procedure van Isolatie
Om de discussie te kunnen voeren, is het belangrijk te weten wat isolatie inhoudt binnen de wetgeving. Een gedetineerde kan tot maximaal veertien dagen in complete afzondering worden ondergebracht. Deze maatregel is bedoeld voor situaties waarin gedetineerden zich misdragen of een gevaar vormen voor zichzelf of anderen.
De huidige richtlijn is dat isolatie alleen wordt toegepast als er geen enkel alternatief is. Als het wordt toegepast, moet dit zo kort en humaan mogelijk gebeuren. Alle straffen en maatregelen die worden opgelegd, worden geregistreerd, wat transparantie en controle mogelijk maakt.
Conclusie
De ontwikkelingen rondom het isolatiebeleid in het Nederlandse gevangeniswezen duiden op een fundamentele verschuiving. De traditionele inzet van isolatie als disciplinaire straf wordt steeds meer gezien als een contraproductieve maatregel die schadelijk is voor het individu en weinig bijdraagt aan veiligheid op de lange termijn.
De adviezen van de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) en de initiatieven van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) wijzen in dezelfde richting: isolatie moet worden teruggedrongen. De focus verschuift naar het voorkomen van gedrag dat tot isolatie leidt, het zoeken naar passende alternatieven en het streven naar humane behandeling, zelfs binnen de context van straf.
De resultaten uit pilotprojecten, zoals in PI Roermond, laten zien dat het verminderen van isolatietijd en het inzetten van alternatieve maatregelen haalbaar is. Het is nu zaak om deze nieuwe visie landelijk te implementeren, ondersteund door duidelijke richtlijnen en een gedeelde verantwoordelijkheid voor orde, veiligheid en het welzijn van gedetineerden. De tijd van het 'standaard opsluiten' lijkt hiermee definitief te zijn afgelopen.