Raad van State versoepelt isolatieregels: Vleermuisvriendelijk isoleren en de impact op de zorgplicht

De woningisolatiemarkt in Nederland staat op een kantelpunt. Enerzijds is er een dringende noodzaak om bestaande woningen te isoleren om energiearmoede te bestrijden en de klimaatdoelstellingen te halen. Anderzijds rust er een zware verantwoordelijkheid op bouwbedrijven en woningeigenaren om de natuur, en met name beschermde diersoorten zoals vleermuizen, te beschermen. De afgelopen jaren werd deze balans scherp bewaakt door de Raad van State, die uitspraken deed die de isolatiebranche dwongen tot intensievere ecologische controles. Echter, recente ontwikkelingen wijzen op een koerswijziging. Waar voorheen endoscopisch onderzoek vaak onvoldoende werd geacht, lijkt de overheid nu te werken naar praktischere oplossingen die zowel de natuur beschermen als de woningisolatie versnellen.

Dit artikel duikt dieper in de juridische en technische ontwikkelingen rondom het isoleren van spouwmuren in het licht van de Wet natuurbescherming en de Omgevingswet. We bespreken de verplichtingen die hieruit voortvloeien, de impact op de kosten en planning van isolatieprojecten, en hoe de nieuwste regelgeving het mogelijk maakt om vleermuisvriendelijk te isoleren.

De juridische basis: Zorgplicht en de Wet natuurbescherming

De kern van de discussie rond spouwmuurisolatie en dierbescherming ligt in de Wet natuurbescherming. Volgens artikel 11.46 van het Besluit activiteiten leefomgeving is het verboden om beschermde diersoorten te verstoren, te doden of hun verblijfplaatsen te vernielen. Vleermuizen, huismussen en gierzwaluwen vallen onder deze bescherming.

De Raad van State heeft in meerdere uitspraken benadrukt dat woningeigenaren en isolatiebedrijven een 'zorgplicht' hebben. Dit betekent dat er actief onderzoek moet worden gedaan naar de aanwezigheid van deze dieren voordat er isolatiemateriaal in spouwmuren wordt geblazen. Dit is niet vrijblijvend; het overtreden van deze plicht kan leiden tot aanzienlijke dwangsommen.

De impact van de uitspraak van 2 augustus 2023

Een cruciale uitspraak werd gedaan op 2 augustus 2023 door de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. In een zaak tussen isolatiebedrijf IsoSun uit Best en de provincie Utrecht werd duidelijk dat de gangbare praktijk van enkel camera-onderzoek (endoscopie) onvoldoende was. De provincie Utrecht had het bedrijf een dwangsom opgelegd omdat men volstond met kijken via een camera. De Raad van State bevestigde dit standpunt.

De redenering hierachter is technisch en biologisch onderbouwd. De gewone dwergvleermuis, een veel voorkomende soort in Nederland, is slechts zo groot als een luciferdoosje. Bovendien zitten spouwmuren vaak vol met obstakels zoals puin, oude isolatie of leidingen. Een camera kan deze dieren eenvoudig over het hoofd zien of wordt geblokkeerd door het zicht. Daarom concludeerde de Raad van State dat een endoscopisch onderzoek op zichzelf niet voldoet om de afwezigheid van verblijfplaatsen uit te sluiten.

Het belang van ecologisch onderzoek

Voor de isolatiebranche betekende deze uitspraak een verplichting tot het uitvoeren van een 'quickscan' of uitgebreider ecologisch onderzoek. Dit onderzoek moet worden uitgevoerd door een gecertificeerd ecoloog.

Wat houdt een quickscan in?

Een quickscan is een veldonderzoek waarin de ecoloog inspecteert of er geschikte leefomgevingen voor vleermuizen aanwezig zijn. Dit omvat: - Het inspecteren van de buitenzijde van het gebouw op typische toegangsspleten. - Het controleren van zolders, kieren en nissen. - Het beoordelen van de structuur van de spouwmuur.

Als uit dit onderzoek blijkt dat er daadwerkelijk vleermuizen aanwezig zijn (of kunnen zijn), is het isoleren zonder maatregelen verboden. Men moet dan een ontheffing aanvragen. Dit proces kan lang duren, tot wel twee jaar, wat een enorme bottleneck vormde voor de isolatieopgave in Nederland.

De versnelling van de isolatie: De rol van het Nationaal Isolatieprogramma

De strikte interpretatie van de zorgplicht door de Raad van State zorgde voor vertraging in de uitvoering van het Nationaal Isolatieprogramma (NIP). Dit programma heeft als doel om vóór 2030 1,5 miljoen particuliere woningen te isoleren, waarvan 750.000 onder regie van gemeenten. Spouwmuurisolatie wordt hierbij gezien als de meest laagdrempelige en kosteneffectieve methode.

De vertraging door de complexe ontheffingsprocedure was voor de overheid reden om in te grijpen. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) stelt middelen beschikbaar om gemeenten en provincies te helpen bij het opstellen van zogenaamde 'Standaardmaatregelenproceduren' (SMP).

De oplossing: Standaardmaatregelenproceduren (SMP) en Pre-SMP

Om het isolatietempo op te voeren zonder de natuur te schaden, werkt de overheid aan gestandaardiseerde procedures. Hierin onderscheiden we twee belangrijke concepten: het SMP en het pre-SMP.

Standaardmaatregelenprocedure (SMP)

Een SMP is een landelijk of regionaal gevalideerde werkwijze om te voldoen aan de zorgplicht. Hierin wordt vastgelegd hoe ecologisch onderzoek moet worden uitgevoerd en welke maatregelen genomen moeten worden om vleermuizen te beschermen. Als een gemeente of provincie een SMP heeft vastgesteld, kunnen isolatieprojecten binnen dat kader sneller worden uitgevoerd zonder dat elke individuele woning een aparte, volledige ecologische beoordeling nodig heeft. Het opstellen van een dergelijk SMP kan echter tot twee jaar duren.

Pre-SMP: De tijdelijke overgangsregeling

Om de vertraging op te vangen, is de 'pre-SMP' in het leven geroepen. Dit is een tijdelijke regeling die gemeenten in staat stelt om alvast te starten met isolatieprojecten terwijl het definitieve SMP wordt voorbereid.

De pre-SMP maakt het mogelijk dat: 1. Gemeenten een tijdelijke ontheffing krijgen voor grootschalige projecten. 2. Particulieren onder voorwaarden hun woning kunnen isoleren zonder individueel onderzoek of een complexe ontheffingsprocedure.

Dit betekent een enorme versnelling voor woningeigenaren die nú hun energierekening willen verlagen.

Praktische uitvoering: Vleermuisvriendelijk isoleren

Met de komst van de pre-SMP en de ontwikkeling van nieuwe onderzoeksmethoden verandert de praktijk voor isolatiebedrijven. Hoewel de Raad van State in 2023 concludeerde dat er sinds 2019 nieuwe, uitgebreidere methoden bestaan (zoals het gebruik van speciale vleermuisdetectoren of intensievere inspecties), is de grens tussen wat wel en niet mag iets duidelijker geworden binnen de kaders van de tijdelijke regelingen.

Vleermuisvriendelijk isoleren houdt in de praktijk in dat er rekening wordt gehouden met de seizoenen. Vleermuizen verzamelen zich in de zomer in kraamkolonies en overwinteren in de winter. Isolatiewerkzaamheden mogen deze periodes niet verstoren. In de pre-SMP regeling kunnen gemeenten voorwaarden stellen over het tijdstip van uitvoering.

De impact op kosten en planning

De uitspraken van de Raad van State en de invoering van de pre-SMP hebben directe gevolgen voor de kosten van spouwmuurisolatie: * Individuele eigenaren: Zonder de tijdelijke regeling zouden zij een volledig ecologisch rapport moeten betalen, wat duur kan zijn. De pre-SMP neemt deze drempel weg. * Projecten: Grootschalige projecten door woningcorporaties of gemeenten kunnen nu sneller van start, waardoor de efficiëntie toeneemt en de kosten per woning dalen.

Echter, de zorgplicht blijft. Als er bij de intake duidelijke signalen zijn van vleermuizen (bijvoorbeeld door uitwerpselen of drukke toegangsspleten), moet er alsnog maatwerk geleverd worden.

Conclusie

De ontwikkelingen rond de uitspraken van de Raad van State hebben de isolatiemarkt in Nederland het afgelopen jaar flink opgeschud. Eerst leidde een strengere interpretatie van de zorgplicht tot een stilstand van projecten vanwege de angst voor hoge dwangsommen en complexe procedures. Dit was een direct gevolg van het besef dat camera-onderzoek alleen onvoldoende is om de kleine gewone dwergvleermuis op te sporen.

Gelukkig toont de overheid nu pragmatisme. Met de introductie van de pre-SMP en de focus op Standaardmaatregelenproceduren wordt het mogelijk om woningisolatie te versnellen zonder afbreuk te doen aan de Wet natuurbescherming. Voor woningeigenaren en professionals in de bouw betekent dit dat de weg naar een energiezuinige woning weer open ligt, mits er binnen de kaders van de geldende regelgeving wordt gehandeld. De boodschap is duidelijk: isoleren is noodzakelijk, maar het moet wel met respect voor de lokale ecologie.