Raad van State en Spouwmuurisolatie: Nieuwe Verplichtingen voor Ecologisch Onderzoek naar Vleermuizen

De discussie rondom spouwmuurisolatie en de bescherming van vleermuizen heeft in augustus 2023 een belangrijke juridische wending gekregen door een uitspraak van de Raad van State. Deze uitspraak legt een directe link tussen de noodzaak voor energiebesparing en de strikte naleving van de Wet Natuurbescherming. Voor woningeigenaren, isolatiebedrijven en vastgoedbeheerders verandert hiermee de gehele werkwijze rondom het na-isoleren van bestaande bouw.

De kern van de zaak is dat de gangbare methode van endoscopisch onderzoek, oftewel het kijken met een camera in de spouwmuur, volgens de hoogste bestuursrechter onvoldoende is om de aanwezigheid van vleermuizen uit te sluiten. Dit heeft verstrekkende gevolgen voor het tempo van de isolatieopgave in Nederland en de bijbehorende kosten. In dit artikel worden de juridische achtergrond, de technische implicaties en de noodzakelijke stappen voor isolatieprojecten uiteengezet op basis van de beschikbare informatie.

De Juridische Context: Wet Natuurbescherming en de Zorgplicht

De aanleiding voor de uitspraak van de Raad van State was een geschil tussen het isolatiebedrijf IsoSun en de provincie Utrecht. De provincie stelde dat het bedrijf bij het na-isoleren van spouwmuren niet voldeed aan de zorgplicht zoals vastgelegd in de Wet Natuurbescherming. Deze wet, die per 2024 is opgenomen in de Omgevingswet, verplicht partijen om beschermde diersoorten, zoals vleermuizen, te beschermen tegen activiteiten die hun verblijfplaatsen kunnen vernietigen.

Vleermuizen gebruiken spouwmuren frequent als verblijfplaats, met name de gewone dwergvleermuis. Deze soort is maar zo groot als een luciferdoosje en kan zich gemakkelijk verstoppen. De Wet Natuurbescherming verbiedt het doden, verwonden of verstoren van deze dieren en het beschadigen of vernietigen van hun verblijfplaatsen. De uitspraak van de Raad van State bevestigt dat het isolatieproces onder deze wet valt en dat er strikte maatregelen nodig zijn om overtredingen te voorkomen.

Het Probleem met Endoscopisch Onderzoek

Jarenlang was het gebruikelijk om spouwmuren te inspecteren met behulp van een endoscoop. Hierbij wordt een camera via een klein gat in de muur ingebracht om visueel te controleren of er dieren of nesten aanwezig zijn. Echter, de Raad van State oordeelde dat deze methode de vereiste zekerheid niet biedt.

De redenen voor dit oordeel zijn technisch van aard: - Beperkt zichtveld: De camera geeft slechts een beperkt deel van de spouwmuur weer. - Onderscheppende objecten: In spouwmuren bevinden zich vaak oude isolatie, leidingen, kabels of puin. Deze objecten belemmeren het zicht en vleermuizen kunnen zich erachter verstoppen. - Gedrag van vleermuizen: Vleermuizen zijn nachtdieren en slapen vaak op moeilijk zichtbare plekken. Een momentopname met een camera is onvoldoende om uit te sluiten dat er geen dieren aanwezig zijn.

De rechter stelde vast dat het risico op het over het hoofd zien van vleermuizen bij deze methode te groot is, waardoor de zorgplicht wordt geschonden.

Verplichte Onderzoeken: Van Quickscan tot Ecologisch Onderzoek

Naar aanleiding van de uitspraak zijn isolatiebedrijven verplicht een uitgebreidere onderzoeksplicht te volgen. Er kan niet langer worden volstaan met visuele inspectie alleen. De volgende onderzoeksstappen zijn volgens de bronnen noodzakelijk geworden:

Quickscan: Dit is een eerste inventarisatie. Hierbij wordt nagegaan of er open voegen, scheuren of spleten in de gevel, dakgoot of kozijnen aanwezig zijn. Deze openingen fungeren als toegangswegen voor vleermuizen naar de spouwmuur. De quickscan biedt inzicht in het potentiele risico.
Uitgebreid Ecologisch Onderzoek: Indien de quickscan aanleiding geeft tot twijfel of indien er sprake is van openingen, is een vervolgonderzoek vereist. Dit is een ecologisch onderzoek dat verder gaat dan visuele inspectie. Hierbij wordt rekening gehouden met de seizoensgebondenheid van vleermuizen. Vleermuizen hebben kraamperioden (in de zomer) en winterverblijven. Een inspectie moet meerdere keren worden uitgevoerd om vast te stellen of er sprake is van tijdelijke of permanente verblijfplaatsen.
Conclusies van het onderzoek: Op basis van deze onderzoeken moet worden vastgesteld of er sprake is van verblijfplaatsen van beschermde soorten.

Gevolgen voor het Isolatietempo en Kosten

De uitspraak van de Raad van State heeft directe consequenties voor de uitvoering van het Nationaal Isolatieprogramma. Dit programma beoogt 2,5 miljoen woningen met een laag energielabel te isoleren tot en met 2030. De nieuwe verplichtingen kunnen leiden tot vertraging.

De belangrijkste gevolgen zijn: - Verhoging van de onderzoekslasten: Het uitvoeren van een quickscan en eventueel ecologisch onderzoek kost tijd en geld. De bronnen suggereren dat dit de kosten voor individuele woningeigenaren zal verhogen. - Langere doorlooptijden: Het aanvragen van ecologische onderzoeken en het plannen van meerdere inspecties versleurt de planning van isolatieprojecten. - Juridische risico’s: Zonder deugdelijk onderzoek lopen isolatiebedrijven het risico op dwangsommen, zoals in de zaak-IsoSun gebeurde.

Vergunningen en Gebiedsontheffingen

Wanneer uit het ecologisch onderzoek blijkt dat er daadwerkelijk vleermuizen (zoals een kraamkolonie of winterverblijf) in de spouwmuur aanwezig zijn, mag er niet zomaar worden geïsoleerd. In dat geval is het noodzakelijk om voorafgaand aan de werkzaamheden een omgevingsvergunning flora en fauna aan te vragen bij de provincie.

De bronnen vermelden een mogelijk alternatief voor gemeenten en projectontwikkelaars: de gebiedsontheffing. Hierbij kan een soortenmanagementplan (SMP) worden opgesteld voor een groter gebied. Dit kan de administratieve lasten verlichten, maar vereist wel een voorbereidingstijd van één tot twee jaar.

Conclusie

De uitspraak van de Raad van State betekent een paradigmaverschuiving in de manier waarop spouwmuurisolatie wordt benaderd. Waar voorheen de nadruk lag op snelheid en efficiëntie van isolatie, ligt er nu een zwaardere nadruk op ecologische zorgvuldigheid.

Voor de praktijk betekent dit dat isolatiebedrijven hun werkprocessen drastisch moeten aanpassen. Visuele inspectie met een camera is niet langer voldoende. Quickscans en ecologische onderzoeken zijn de nieuwe standaard. Hoewel dit de energietransitie mogelijk vertraagt en duurder maakt, is het een noodzakelijke stap om de kwetsbare vleermuispopulatie in Nederland te beschermen. Partijen die spouwmuren willen isoleren, dienen rekening te houden met deze nieuwe procedures om juridische problemen en schade aan de natuur te voorkomen.