Energieprestatie-eisen bij renovatie: Een compleet overzicht van isolatiewaarden en verplichtingen

De energieprestatie-eisen voor woningen zijn de afgelopen jaren aanzienlijk aangescherpt, niet alleen voor nieuwbouw, maar ook voor verbouw en renovatie. Voor eigenaren van bestaande bouw is het cruciaal om op de hoogte te zijn van de minimale isolatiewaarden en wettelijke verplichtingen bij het vernieuwen van bouwdelen. Het negeren van deze regels kan leiden tot boetes, vertragingen of het niet verkrijgen van de benodigde vergunningen. Dit artikel biedt een gedetailleerd overzicht van de geldende normen, de betekenis van sleutelbegrippen zoals Rc-waarde en U-waarde, en de specifieke eisen voor verschillende type renovaties volgens het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) en de BENG-eisen.

De basis: Thermische isolatie en Bouwbesluit

Bij elke vorm van verbouw of renovatie waarbij de thermische schil (de buitenkant van het huis) wordt aangepast, gelden er wettelijke minimale eisen. Deze eisen zijn vastgelegd in het Bouwbesluit en het latere Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Het doel van deze regelgeving is het verduurzamen van de bestaande bouw en het beperken van het energieverbruik.

Thermische isolatie betreft het tegengaan van warmteverlies door constructiedelen zoals daken, gevels en vloeren. De kwaliteit van deze isolatie wordt uitgedrukt in zogenaamde Rc-waarden.

Rc-waarde en U-waarde: Wat betekenen deze waarden?

Om de prestaties van isolatie te begrijpen, is kennis van de Rc- en U-waarde essentieel.

Rc-waarde (Warmteweerstand): De Rc-waarde geeft aan hoe goed een bouwdeel (zoals een gevel of vloer) warmte vasthoudt. Hoe hoger de Rc-waarde, hoe beter het isolerende vermogen. De eenheid is m²K/W.
U-waarde (Warmtedoorgangscoëfficiënt): De U-waarde meet de hoeveelheid warmte die door een bouwdeel (zoals glas, deuren of kozijnen) gaat. Hoe lager de U-waarde, hoe beter het element isoleert. De eenheid is W/m²K.

Volgens de bronnen is het van belangrijk dat bij het vervangen van ramen, deuren of kozijnen nooit een slechtere isolatiewaarde mag worden bereikt dan de voorheen geldende normen. Een U-waarde van maximaal 2,2 W/m²K is hierbij een belangrijke ondergrens, wat overeenkomt met minimaal HR++ glas.

Algemene eisen bij verbouw

Voor standaard verbouwingen geldt het principe van het "rechtens verkregen niveau". Dit betekent dat de minimale isolatiewaarde die moet worden gehaald, gebaseerd is op de waarde die gold op het moment dat het gebouw (of het specifieke onderdeel) voor het laatst werd gebouwd of gerenoveerd. Echter, aan deze waarde is een ondergrens gesteld.

Volgens artikel 5.20 lid 1 van het Bbl geldt voor thermische isolatie bij verbouw het rechtens verkregen niveau, met als ondergrens een Rc-waarde van 1,4 m²K/W. Dit is de minimale warmteweerstand die moet worden behaald ongeacht het oorspronkelijke niveau.

Wanneer er sprake is van het vernieuwen of vervangen van isolatielagen, gelden er specifieke, strengere eisen per bouwdeel. Deze eisen zijn sinds eind 2015 en later aangescherpt (onder andere door de invoering van BENG).

Specifieke isolatiewaarden per bouwdeel

Bij het na-isoleren van bestaande constructies of het volledig vervangen van bouwdelen, gelden de volgende minimale Rc-waarden volgens de diverse bronnen:

Bouwdeel	Minimale Rc-waarde (m²K/W)	Opmerkingen
Vloer	2,6	Van toepassing bij nieuwe isolatielaag of volledige renovatie.
Gevel	1,4	Van toepassing bij nieuwe isolatielaag of volledige renovatie.
Dak	2,1	Van toepassing bij nieuwe isolatielaag of volledige renovatie.
Ramen/Kozijnen	Max. U-waarde 2,2 W/m²K	Bij vervanging van ramen, deuren of kozijnen.

Er is enige variatie te zien in de genoemde waarden in de verschillende bronnen, wat vaak te wijten is aan de specifieke context (bijvoorbeeld het onderscheid tussen "vervanging van isolatielagen" versus "verbouw" in het algemeen) en de invoering van nieuwe wetgeving zoals BENG.

Eén bron noemt voor het vernieuwen of vervangen van isolatielagen een warmteweerstand van ten minste 2,5 m²K/W voor een vloer, 1,3 m²K/W voor een gevel en 2,0 m²K/W voor een dak.
Echter, een meer recente bron (met betrekking op BENG-eisen per 1-1-2021) stelt de eisen iets hoger bij renovatie: Rc-waarde 2,6 voor de vloer, 1,4 voor de gevel en 2,1 voor het dak.

Gezien de huidige focus op verduurzaming en de BENG-eisen, lijken de hogere waarden (zoals 2,6 voor vloeren) de meest actuele standaard te zijn voor projecten met vergunningverlening na 1 januari 2021. De gevelnorm van 1,4 m²K/W wordt consistent genoemd. De daknorm varieert licht, maar 2,1 m²K/W wordt in de context van BENG expliciet genoemd voor renovatie.

Dakkapellen en specifieke toevoegingen

Bij het plaatsen van een nieuwe of volledige dakkapel gelden extra hoge isolatiewaarden om koudebruggen te minimaliseren: * Vloer dakkapel: Rc 3,7 * Gevel dakkapel: Rc 4,7 * Dak dakkapel: Rc 6,3

Het onderscheid: Verbouw versus Ingrijpende Renovatie

Een cruciaal aspect van de regelgeving is het onderscheid tussen een "normale" verbouwing en een "ingrijpende renovatie".

Wat is een ingrijpende renovatie?

Een ingrijpende renovatie treedt op wanneer meer dan 25% van de totale buitenkant (de gebouwschil) van het huis wordt vernieuwd of verbeterd. Denk hierbij aan het vervangen van grote delen van het dak, de gevels of de vloeren, waarbij de constructie vaak volledig openligt.

Wat verandert er bij een ingrijpende renovatie?

De consequenties zijn aanzienlijk: 1. Nieuwbouwnormen: Wanneer er sprake is van een ingrijpende renovatie, ben je verplicht te voldoen aan de nieuwbouweisen voor isolatie. Dit betekent dat de isolatiewaarden vaak nog hoger liggen dan de hierboven genoemde minimale renovatienormen. 2. Energieopwekking: Naast het voldoen aan strengere isolatie-eisen, ben je bij een ingrijpende renovatie ook verplicht om een deel van de energie duurzaam op te wekken. Dit kan bijvoorbeeld door het installeren van zonnepanelen of een warmtepomp.

Deze regelgeving is erop gericht om bij grootschalige investeringen direct de woning toekomstbestendig te maken en niet slechts te "plakken en pleisteren".

De impact van BENG en NTA 8800

Sinds 1 januari 2021 zijn de EPC (Energieprestatiecoëfficiënt) eisen vervangen door BENG (Bijna Energieneutrale Gebouwen). Dit heeft ook gevolgen voor renovatieprojecten.

Vergunningdatum bepaalt de eis

De exacte eisen hangen af van het moment waarop de vergunning is afgegeven: * Vergunning afgegeven vóór 1-1-2021, oplevering na 1-1-2021: Het gebouw moet voldoen aan de EPC-eisen (berekend volgens NEN 7120). Wel wordt het label bij oplevering beoordeeld door een gecertificeerde adviseur volgens NTA 8800. * Vergunning afgegeven na 1-1-2021, oplevering na 1-1-2021: Het gebouw moet voldoen aan de BENG-eisen. Een gecertificeerde adviseur controleert bij oplevering volgens NTA 8800 of de woning voldoet.

Berekeningsmethoden

De invoering van BENG ging gepaard met een aanscherping van de berekeningsmethoden voor de Rc-waarde. Fabrikanten van isolatiematerialen hebben hierop geanticipeerd door hun producten af te stemmen op de nieuwe methodiek, zodat aannemers bij een juiste keuze zeker weten dat ze aan de eisen voldoen.

Praktische voorbeelden en toepassingen

Voor de praktijk betekenen deze regels dat bij diverse verbouwingen direct isolatiemaatregelen getroffen moeten worden.

Aanbouw of serre: Bij het bouwen van een aanbouw of serre moeten de nieuwe wanden, het dak en de vloer voldoen aan de minimale isolatiewaarden.
Dakkapel of dakopbouw: Naast de specifieke hoge Rc-waarden voor dakkapellen, moet bij het toevoegen van een extra verdieping het dak goed geïsoleerd worden. Een goed ontwerp door een architect is hierbij essentieel om constructieve en isolatietechnische eisen te waarborgen.
Vervangen ramen en kozijnen: Dit is een veelvoorkomende maatregel. Hierbij geldt strict de eis van een U-waarde van maximaal 2,2 W/m²K. Vervang je ramen, dan mogen deze nooit minder isoleren dan dit minimum.
Vloer- en gevelisolatie: Bij het vervangen van houten vloeren, funderingen of het aanbrengen van een nieuwe afwerking van de buitenmuur (zoals na-isolatie van een spouwmuur) moet de Rc-waarde van minimaal 2,6 (vloer) respectievelijk 1,4 (gevel) worden gehaald.

Conclusie

De regelgeving rondom isolatie bij renovatie is complex maar duidelijk gestructureerd rondom het principe van het rechtens verkregen niveau met een harde ondergrens. De belangrijkste pijlers voor eigenaren en professionals zijn: 1. Ken je de minimale Rc-waarden: 1,4 (gevel), 2,6 (vloer) en 2,1 (dak). 2. Let op de U-waarde van 2,2 W/m²K bij het vervangen van ramen en kozijnen. 3. Bepaal of er sprake is van een ingrijpende renovatie (>25% schil), wat leidt tot toepassing van nieuwbouwnormen en verplichte energieopwekking. 4. Houd rekening met de BENG-eisen en de NTA 8800 norm voor meting en controle bij vergunningen na 1 januari 2021.

Een energieadviseur of architect betrekken bij de planning van een renovatieproject is sterk aan te raden. Dit voorkomt dat er tijdens of na de verbouwing achter wordt gekomen dat niet wordt voldaan aan de wettelijke eisen, wat gevolgen kan hebben voor het energielabel en het woongenot.