De wereldwijde coronacrisis heeft een ongekende impact gehad op bijna alle aspecten van het dagelijks leven. Overheden hebben diverse maatregelen genomen om de verspreiding van het virus te beperken, waaronder het aanbevelen of verplichten van fysieke afstand en het zoveel mogelijk thuisblijven. Hoewel deze maatregelen essentieel waren voor de volksgezondheid, hebben ze ook geleid tot een toename van sociale isolatie. Verschillende onderzoeken, uitgevoerd door instanties zoals het RIVM, het Trimbos-instituut en de Universiteit van Amsterdam, hebben inzichtelijk gemaakt hoe groot de impact van deze isolatie is, vooral voor kwetsbare groepen.
Dit artikel analyseert de gevolgen van sociale isolatie op basis van beschikbaar onderzoeksmateriaal. Hoewel de specifieke context van dit artikel is gericht op de bouw- en vastgoedsector, is het van cruciaal belang om de sociale en psychologische effecten van isolatie te begrijpen. Deze kennis is relevant voor architecten, projectontwikkelaars en woningcorporaties die streven naar woningen die niet alleen fysiek veilig zijn, maar ook bijdragen aan het mentale welzijn van de bewoners, vooral in tijden van crisis.
De Omvang van Sociale Isolatie in Nederland
Uit gedragsonderzoek van het RIVM, gehouden in maart na het versoepelen van de meeste coronamaatregelen, blijkt dat sociale isolatie nog steeds een aanzienlijk issue is. Onderzoek toont aan dat ongeveer twee procent van de deelnemers nog steeds in sociale isolatie leeft om blootstelling aan het coronavirus te voorkomen.
De mate van isolatie varieert sterk. Sommige mensen blijven volledig binnen, terwijl anderen simpelweg minder vaak uitgaan naar plaatsen zoals horecagelegenheden of theaters. Deze cijfers benadrukken dat, ondanks het opheffen van maatregelen, een groep mensen zich nog steeds kwetsbaar voelt en actief contacten vermijdt.
Risicogroepen en Medische Factoren
Een belangrijke bevinding uit het RIVM-onderzoek is dat sociale isolatie niet willekeurig voorkomt, maar sterk correleert met medische aandoeningen. De data laat zien dat sociale isolatie zes keer vaker voorkomt bij mensen met een ernstige afweerstoornis en bijna drie keer vaker bij mensen met andere medische aandoeningen, vergeleken met mensen zonder dergelijke aandoeningen.
De redenen voor deze isolatie zijn divers: * Angst voor besmetting: Een deel van de geïsoleerde mensen heeft een ernstige afweerstoornis of andere medische aandoening, zoals ernstig overgewicht of een chronische ziekte. Hun angst voor een ernstig verloop van COVID-19 drijft hen tot isolatie. * Preventieve maatregelen: Opvallend is dat er ook mensen in isolatie leven die zelf geen verhoogd risico lopen op een ernstig verloop van de ziekte. Zij isoleren zich mogelijk uit voorzorg of vanwege sociale druk.
Impact op Kwetsbare Groepen
Naast de algemene bevolking hebben specifieke onderzoeken zich gericht op kwetsbare groepen. Het Trimbos-instituut, in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam, startte een studie naar de sociale impact van het coronavirus op ouderen, mensen met psychische problemen, verstandelijke beperkingen, en daklozen.
Ouderen en Verpleeghuizen
Ouderen hebben vaak al van nature minder sociale contacten. De coronamaatregelen hebben deze contacten verder beperkt. In verpleeghuizen werd vaak geen bezoek meer toegelaten, wat een enorme impact heeft op het welzijn van bewoners. Het onderzoek van het Trimbos-instituut richt zich specifiek op de vraag wat deze maatregelen met deze groep doen en hoe beleid ondersteunend kan zijn.
Mensen met Beperkingen en Psychische Kwetsbaarheid
De impact van isolatie op mensen met een lichte verstandelijke beperking, niet-aangeboren hersenletsel of autisme is onderzocht door de Universiteit van Amsterdam (UvA) en ZonMw, met betrokkenheid van MEE. Uit dit onderzoek blijkt dat COVID-19 en de maatregelen een sterke invloed hebben op de cliëntondersteuning.
Een belangrijk obstakel dat hieruit naar voren komt, is de ontoereikendheid van digitale zorg. Cliëntondersteuners ervaren dat het bieden van ondersteuning via digitale middelen in veel gevallen niet voldoet, terwijl juist in coronatijd extra aandacht nodig is. De reden is dat op afstand communiceren vaak niet een volledig beeld geeft van hoe het met iemand gaat. Huisbezoeken of afspraken op kantoor geven letterlijk meer zicht op iemands persoonlijke situatie, iets wat digitaal vaak mist.
De Rol van de Woonomgeving en Isolatie
Hoewel de bronnen zich vooral richten op de sociale en psychologische aspecten, is de link naar de fysieke woonomgeving onmiskenbaar. De omstandigheden waaronder mensen geïsoleerd raken, hangen samen met hun woonsituatie. In de context van vastgoed en renovatie verdienen de volgende aspecten aandacht:
1. Thuiswerken en Ruimtegebruik
De verplichting om zoveel mogelijk thuis te blijven heeft het huis doen veranderen in een multifunctionele ruimte: kantoor, school en ontspanningsruimte in één. Voor kwetsbare groepen, zoals ouderen of mensen met beperkingen, kan een kleinere woning of een woning zonder toegang tot buitenruimte (zoals een tuin of balkon) de isolatie versterken. Renovaties die focussen op het creëren van flexibele ruimtes of het verbeteren van de lichtinval kunnen bijdragen aan het draaglijker maken van langdurig verblijf binnenshuis.
2. Ventilatie en Gezondheid
De angst voor besmetting, vooral bij mensen met afweerstoornissen, is een drijfveer voor isolatie. In de bouwsector is er veel aandacht gekomen voor ventilatie als middel om virusverspreiding te beperken. Hoogwaardige ventilatiesystemen die zorgen voor schone lucht, kunnen het gevoel van veiligheid in een woning verhogen. Dit kan voor risicogroepen een factor zijn om het huis te verlaten of bezoek te ontvangen.
3. Woonvoorzieningen voor Kwetsbare Groepen
De onderzoeken wijzen uit dat mensen met psychische problemen of verstandelijke beperkingen vaak afhankelijk zijn van thuiszorg. De kwaliteit van de woning en de ondersteunende infrastructuur (zoals liften, drempelvrije toegang, en sociale ruimtes in appartementencomplexen) is cruciaal. Wanneer dagbesteding en inloopvoorzieningen gesloten zijn, zoals vermeld in het Trimbos-onderzoek, wordt de woning de enige leefomgeving. Een woning die hierop is ingericht, kan de impact van isolatie verzachten.
Psychologische Gevolgen van Isolatie
De bronnen benadrukken dat sociale isolatie verstrekkende psychologische gevolgen heeft. Het psycholoog.nl artikel stelt dat isolement kan leiden tot depressie en angst. Er ontstaat vaak een vicieuze cirkel: depressie leidt tot het vermijden van contact, wat op zijn beurt weer leidt tot meer isolement en somberheid.
De coronatijden hebben deze mechanismen versterkt. De maatregelen zorgden ervoor dat situaties die normaal sociaal contact opleverden (werk, uitgaan, bezoek) verdwenen. Voor mensen die al kwetsbaar waren, was de drempel om contact te zoeken vaak al hoog; de crisis maakte deze drempel nog groter.
Conclusie
De beschikbare data van het RIVM, Trimbos-instituut, UvA en andere instanties laten een duidelijk beeld zien: de coronamaatregelen hebben, naast hun positieve effect op de virusbestrijding, geleid tot een significante toename van sociale isolatie. Deze isolatie treft onevenredig veel mensen met medische aandoeningen, ouderen en mensen met psychische of verstandelijke beperkingen.
Hoewel de bronnen geen directe aanbevelingen doen voor de bouwsector, impliceren de bevindingen dat de fysieke leefomgeving een sleutelrol speelt. Woningen die veiligheid bieden via goede ventilatie, voldoende ruimte voor multifunctioneel gebruik en toegankelijkheid voor zorg, kunnen helpen de negatieve impact van isolatie te verminderen. De bevindingen van het onderzoek naar de effecten van sociale isolatie onderstrepen de noodzaak voor een beleid en een ontwerppraktijk die rekening houden met de mentale en sociale gevolgen van langdurig thuiszijn.