Inleiding
De publicatie in de Staatscourant van 2 februari 2021, betreffende de aanwijzing van het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) voor de gedwongen isolatie van (vermoedelijke) COVID-19-patiënten, heeft een aanzienlijke maatschappelijke en juridische discussie losgemaakt. De maatregel, genomen door minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), is gebaseerd op de Wet publieke gezondheid (Wpg) en ziet op het isoleren van personen die een gevaar vormen voor hun omgeving en niet vrijwillig meewerken aan isolatie. Hoewel de overheid benadrukt dat het hier gaat om een bestaande wettelijke bevoegdheid die slechts formeel werd bekrachtigd, leidde de aankondiging tot onrust en vragen over de proportionaliteit en juridische waarborgen van deze maatregel.
Dit artikel analyseert de juridische basis, de procedurele waarborgen en de praktische uitvoering van gedwongen opname in de context van infectieziektebestrijding, specifiek toegespitst op de situatie in het UMCG. Hierbij wordt uitsluitend gebruik gemaakt van de feitelijke informatie verstrekt in de beschikbare documenten.
Juridisch Kader: De Wet Publieke Gezondheid
De grondslag voor gedwongen isolatie in Nederland is vastgelegd in de Wet publieke gezondheid (Wpg). De maatregel wordt getroffen door de voorzitter van een veiligheidsregio op grond van artikel 31 van de Wpg. De procedure en de rechtsbescherming voor de betrokkene zijn geregeld in de artikelen 31, 32, 33 en 39 tot en met 46 van deze wet.
Een essentieel onderdeel van dit wettelijk kader is de aanwijzing van een ziekenhuis waar gedwongen isolatie mag plaatsvinden. Op 25 januari 2021 werd besloten, op grond van artikel 34, eerste lid, van de Wpg, het Universitair Medisch Centrum Groningen aan te wijzen als het ziekenhuis waar gedwongen isolatie van (vermoedelijke) patiënten met COVID-19 (geïnfecteerd met SARS-CoV-2-virus) plaatsvindt. Dit besluit trad in werking op de dag na publicatie in de Staatscourant.
De minister benadrukt dat deze maatregel niet nieuw is, maar een formalisering van bestaande afspraken. De Wet publieke gezondheid vereist namelijk dat voor elke infectieziekte een ziekenhuis wordt aangewezen voor gedwongen isolatie. Het UMCG was reeds bekend als locatie, maar de officiële publicatie was nodig om de afspraken juridisch te bekrachtigen.
De Procedure van Gedwongen Isolatie
De invoering van gedwongen isolatie is aan zeer strikte voorwaarden gebonden en kent een meerstappenplan om de rechten van de patiënt te waarborgen. De maatregel is bedoeld als een ultimum remedium voor situaties waarin personen weigeren mee te werken aan isolatie en daarmee een direct gevaar vormen voor de volksgezondheid.
De besluitvorming verloopt via de volgende stappen:
- Melding: Lokale instanties die zorgen hebben over een besmet persoon, melden dit bij de GGD.
- Advies: De GGD-arts adviseert de voorzitter van de veiligheidsregio.
- Overleg: Voordat de voorzitter een beschikking oplegt, moet er overleg plaatsvinden met het RIVM en het UMCG.
- Justitieel Toezicht: De officier van justitie moet worden geïnformeerd over de beschikking.
- Rechterlijke Toetsing: Tot slot moet de civiele rechter de beschikking bekrachtigen.
Deze procedure zorgt ervoor dat gedwongen isolatie niet lichtvaardig wordt opgelegd. Volgens een woordvoerder van VWS is er gedurende de gehele coronacrisis tot aan de publicatie geen enkele gedwongen opname noodzakelijk geweest, wat wijst op de terughoudendheid in de toepassing van deze bevoegdheid. Een belanghebbende kan bovendien bezwaar maken tegen het besluit, met een termijn van zes weken voor het indienen van een bezwaarschrift bij het Ministerie van VWS.
De Rol en Faciliteiten van het UMCG
De keuze voor het UMCG als centrum voor gedwongen isolatie is niet willekeurig. Het ziekenhuis beschikt over specifieke faciliteiten en expertise die nodig zijn voor de opvang van deze patiënten. De isolatie vindt plaats op de locatie Beatrixoord in Haren, het revalidatiecentrum van het UMCG.
Beatrixoord beschikt over vijf kamers die normaliter worden gebruikt voor de gedwongen isolatie van patiënten met tuberculose. Jaarlijks worden hier enkele tbc-patiënten opgenomen. Deze bestaande infrastructuur en ervaring met gedwongen isolatie bij een andere infectieziekte maakten het UMCG de aangewezen partij. Het UMCG heeft zelf aangeboden om deze rol op zich te nemen, wat door het ministerie is geaccepteerd.
De publicatie in de Staatscourant leidde tot onrust onder het personeel en de publieke opinie. De formulering van het besluit werd als onduidelijk ervaren, waardoor de indruk kon ontstaan dat personen zomaar preventief in quarantaine konden worden gezet. Het UMCG benadrukte dat het besluit specifiek ziet op het aanwijzen van een locatie voor de juridische procedure van gedwongen opname, en niet op een preventieve quarantaineplicht. De telefoonlijnen van het ziekenhuis stonden roodgloeiend naar aanleiding van de berichtgeving, vooral op sociale media.
Maatschappelijke Discussie en Kritiek
De publicatie van het besluit heeft tot een felle maatschappelijke discussie geleid. Verschillende partijen, waaronder initiatiefnemers van petities, uiten kritiek op de ver strekkende bevoegdheid om personen op basis van een "vermoeden" van besmetting te isoleren. Vragen die hierbij spelen, zijn:
- Wat wordt precies bedoeld met een "vermoeden"? Is dit gebaseerd op data van de corona-app, of op menselijke inschattingen?
- Welke wetten gelden er voor iemand die gedwongen wordt geïsoleerd?
- Wat zijn de consequenties voor testen of vaccineren wanneer iemand op basis van een vermoeden wordt opgenomen?
De kritiek richt zich ook op de timing en de formulering van de publicatie. Tegelijkertijd wordt door de overheid en het UMCG benadrukt dat de maatregel bedoeld is ter bescherming van de maatschappij en dat er voldoende waarborgen zijn ingebouwd. De discussie laat de spanning zien tussen volksgezondheid en individuele vrijheden in tijden van een pandemie.
Conclusie
De aanwijzing van het UMCG voor gedwongen isolatie van COVID-19-patiënten is een juridische formalisering van bestaande capaciteiten binnen de Wet publieke gezondheid. De maatregel is bedoeld als een uiterste middel voor personen die weigeren vrijwillig mee te werken aan isolatie en daarmee een gevaar vormen. De procedure kent strikte waarborgen, waaronder advisering door de GGD, overleg met het RIVM, informering van de officier van justitie en goedkeuring door de civiele rechter.
Hoewel de wettelijke basis en de procedurele stappen duidelijk zijn, heeft de publicatie van het besluit geleid tot aanzienlijke maatschappelijke onrust. De onduidelijkheid over de precieze implicaties en de angst voor misbruik van de bevoegdheid vormen de kern van de discussie. Het UMCG, als enige aangewezen locatie, speelt hierin een faciliterende rol, gebaseerd op bestaande expertise met gedwongen isolatie van tuberculosepatiënten. De situatie onderstreept de complexiteit van het balanceren tussen publieke veiligheid en individuele rechten binnen het Nederlandse rechtssysteem.