Het energielabel speelt een steeds belangrijkere rol in de woningmarkt en de utiliteitsbouw in Nederland. Het is niet alleen een instrument voor verkoop en verhuur, maar ook een kritische maat voor energieprestaties en duurzaamheid. Tegen deze achtergrond heeft het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening in de afgelopen jaren verschillende acties ondernomen om de kwaliteit van energielabels te verbeteren. Deze artikel bespreekt de actuele maatregelen, de huidige stand van zaken, en de toekomstige plannen van het ministerie op het gebied van energielabels.
Inleiding
Het energielabel is sinds 2009 verplicht bij de verkoop en verhuur van woningen in Nederland. Sindsdien is het een essentieel onderdeel van het transactieproces en heeft het een duidelijke invloed op de prijsvorming, huurbedragen en energiekosten voor huurders. In de afgelopen jaren zijn echter diverse kwesties opgedoken, zoals de betrouwbaarheid van het label, het aantal kritieke afwijkingen, en de toezichtprocedures op de uitvoering van het energielabel. In reactie op deze ontwikkelingen heeft het ministerie verschillende initiatieven genomen om de kwaliteit en betrouwbaarheid van energielabels te waarborgen.
Deze artikel geeft een overzicht van de actuele maatregelen van het ministerie, inclusief de kwaliteitsmonitoringsrapportages, de verplichtingen voor kantoren, en de plannen voor toekomstige verbeteringen. Daarnaast wordt aandacht besteed aan de rol van de toezichthoudende instanties en de verantwoordelijkheden van energieprestatieadviseurs.
Kwaliteitsmonitoringsrapportages en verbeteringen
Kritieke afwijkingen in energielabels
Uit de kwaliteitsmonitoringsrapportage van 2022 en 2023 blijkt dat het aantal kritieke afwijkingen in energielabels geleidelijk is gedaald. In de woningbouw was het percentage kritieke afwijkingen in 2022 op 7,2% geklommen, een duidelijke verbetering ten opzichte van eerdere jaren. In de utiliteitsbouw, waar energieadviseurs vaak minder ervaring hebben met specifieke bouwtypes, was het percentage kritieke afwijkingen in 2022 op 10,7% en in 2023 op 9,6%. Hoewel deze percentages duidelijk lager zijn dan eerder, wijzen ze nog steeds op ruimte voor verbetering.
Een kritieke afwijking wordt gedefinieerd als een afwijking van 8% of meer in de indicator voor primair fossiel energiegebruik of als er vijf of meer fouten zijn gemaakt die samen 1% of meer invloed hebben op dit energiegebruik. Dit betekent dat zelfs kleine fouten in het energielabel gecombineerd kunnen leiden tot aanzienlijke onnauwkeurigheden in de energieprestaties van een woning of gebouw.
Maatregelen ter verbetering van de kwaliteit
Om de kwaliteit van energielabels te verbeteren, heeft het ministerie diverse maatregelen genomen. Deze omvatten:
- Uitgebreide steekproeven: Er zijn extra controles uitgevoerd op energielabels, met name in de utiliteitsbouw.
- Externe en interne controles: De kwaliteit van energielabels wordt gecontroleerd door certificerende instellingen (CI’s) en door de certificaathouders zelf.
- Verbetering van de methodiek: De methodiek voor het uitvoeren van energieadvies is duidelijker gemaakt om onduidelijkheden en fouten te verminderen.
- Schorsingsprocedures: Certificerende instellingen kunnen schorsingsprocedures starten wanneer certificaathouders in gebreke blijven. Dit geldt ook voor situaties waarin niet aan afspraken is voldaan of fouten in 2020 nog niet zijn hersteld.
Deze maatregelen zijn bedoeld om zowel de betrouwbaarheid van energielabels te verbeteren als de verantwoordelijkheid van adviseurs te versterken.
Verplichte energielabels voor kantoren
Sinds 1 januari 2023 is het verplicht dat kantoren in Nederland minimaal over energielabel C beschikken. Dit is onderdeel van de nationale inspanningen om de energieprestaties van gebouwen te verbeteren en het klimaatdoel van 2050 te bereiken. Uit de meest recente cijfers blijkt dat 64% van de kantoren aan deze verplichting voldoet. In sommige gevallen worden er boetes opgelegd aan kantooreigenaren die nog niet aan de norm voldoen.
De verplichting geldt voor alle kantoren, ongeacht de grootte of locatie. Het doel is om het gebruik van fossiele brandstoffen te verminderen en de energie-efficiëntie van kantoren te verbeteren. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het toezicht op de naleving van deze verplichting en hebben het recht om boetes te verhoren wanneer het energielabel niet aan de eisen voldoet.
Toezicht en boetes
Het toezicht op energielabels ligt in handen van de ILT (Inspectie Leefomgeving en Transport) en gemeenten. De ILT controleert of energielabels zijn geregistreerd op het moment van verkoop of verhuur. In gevallen waarin dit niet het geval is, kan een boete worden opgelegd. Dit geldt ook voor situaties waarin het energielabel niet is aangemaakt of niet is geregistreerd bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).
Een belangrijk aspect van het toezicht is dat het niet mogelijk is om achteraf nog een energielabel aan te vragen. Woningen die zijn verkocht zonder een energielabel worden bestraft, en de boete kan niet worden vermeden door het later aan te vragen. Dit geldt ook voor woningen die zijn verkocht en waarbij het energielabel niet was geregistreerd op het moment van verkoop. In dergelijke gevallen wordt de woningeigenaar bestraft en is het niet mogelijk om het energielabel later nog aan te vragen.
Compensatie voor huurders
In reactie op de kwestie van foutieve energielabels en de daarmee gepaard gaande hoge huurprijzen en energiekosten, heeft het ministerie onderzocht op welke manier huurders gecompenseerd kunnen worden. Dit is het resultaat van een motie van de leden Beckerman en Peter de Groot. Uit het onderzoek blijkt dat compensatie via het civiel recht mogelijk is. Dit betekent dat huurders in theorie recht kunnen doen op een lager huurbedrag of terugbetaling van energiekosten wanneer het energielabel foutief was.
De toezichthoudende instanties, zoals de Huurcommissie en de ILT, kunnen hierin een rol spelen door onderzoek te doen en te beoordelen of de huurprijs inderdaad onredelijk hoog was. In praktijk blijkt dit echter complex te zijn, omdat het verband tussen het energielabel en de huurprijs niet altijd duidelijk is. Bovendien is het juridische kader voor dergelijke compensatie nog niet volledig uitgewerkt. Het ministerie blijft hierover onderzoek doen en informeert in het laatste kwartaal van 2023 over de stand van zaken.
Toekomstige plannen en uitvoering van moties
Energieprestaties en minimumeisen
Minister Mona Keijzer heeft minimumeisen uitgewerkt voor de energieprestaties van huurwoningen en utiliteitsgebouwen zoals scholen en kantoren. Deze eisen zijn bedoeld om het energiegebruik te verminderen en de kwaliteit van de bouw te verbeteren. De minimumeisen zijn opgenomen in een beleidsplan dat wordt uitgewerkt door het ministerie en samenwerking met de sector.
Een belangrijk aspect van deze minimumeisen is dat ze ook van toepassing zijn op bestaande gebouwen. Dit betekent dat woningbouwmaatschappijen en particuliere eigenaren aangespoord worden om renovaties en verbeteringen door te voeren die leiden tot een verbetering van de energieprestaties. In de praktijk betekent dit dat eigenaren investeringen moeten doen in isolatie, warmtepompen, zonnepanelen en andere maatregelen die het energieverbruik verminderen.
Energieadviseurs en kwaliteit van advies
De kwaliteit van energieadvies is een kritisch aspect van het energielabelsysteem. Uit de monitoringsrapportages blijkt dat de kwaliteit van advies geleidelijk is verbeterd, maar dat er nog steeds ruimte is voor verbetering. Om dit te bevorderen, zijn er initiatieven genomen om de kennis en kunde van energieadviseurs te verbeteren. Dit omvat trainingen, certificeringen en een duidelijkere methodiek voor het uitvoeren van energieadvies.
Daarnaast zijn er maatregelen genomen om de betrouwbaarheid van energielabels te verbeteren. Dit omvat het verbeteren van het handelingsperspectief van woningeigenaren en huurders wanneer er twijfels zijn over de kwaliteit van het label. In dit opzicht zijn er initiatieven genomen om de toezichtprocedures te aanscherpen en om schorsingsprocedures te starten wanneer adviseurs niet aan de eisen voldoen.
Energieprestatieindex en digitale toegang
In de toekomst is er ook aandacht voor het verhogen van de transparantie van energieprestaties. Het energielabel is momenteel beschikbaar voor huurders via MijnOverheid, een platform waarop huurders toegang hebben tot diverse administratieve gegevens. De uitvoering van deze actie is echter uitgesteld, omdat de doorlooptijd van het wijzigen van de regelgeving langer is dan voorzien. Minister Hugo de Jonge verwacht dat het energielabel beschikbaar zal zijn voor huurders op MijnOverheid zo snel mogelijk na 1 juli 2023.
De toegang tot het energielabel via MijnOverheid is bedoeld om huurders meer inzicht te geven in de energieprestaties van hun woning. Dit kan ertoe leiden dat huurders beter geïnformeerd zijn over de energiekosten en dat ze kunnen aandrukken op eigenaren om verbeteringen door te voeren. Het ministerie werkt aan een verbeterde DPIA (Data Protection Impact Assessment) voor het energielabel op MijnOverheid, die dient om de privacy en betrouwbaarheid van het label te waarborgen.
Conclusie
Het energielabel is een essentieel instrument in de woningmarkt en de utiliteitsbouw. Het helpt huurders en kopers om beter geïnformeerd te zijn over de energiekosten en het comfort van een woning of kantoor. In de afgelopen jaren is er echter duidelijk aandacht gekomen voor de kwaliteit en betrouwbaarheid van energielabels. Het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening heeft diverse maatregelen genomen om de kwaliteit van energielabels te verbeteren, waaronder uitgebreide steekproeven, externe en interne controles, en schorsingsprocedures voor adviseurs die niet aan de eisen voldoen.
Daarnaast zijn er initiatieven genomen om de toegang tot energielabels voor huurders te vergroten, waaronder de uitwerking van een beleidsplan voor energieprestaties en de toegang tot het energielabel via MijnOverheid. In de toekomst is het doel om het energielabel nog betrouwbaarder te maken en om huurders en kopers beter te informeren over de energieprestaties van hun woning of kantoor.
Het energielabel is dus niet alleen een administratief vereiste, maar ook een instrument om de duurzaamheid en energie-efficiëntie van gebouwen te verbeteren. Door de kwaliteit van energielabels te verhogen en de toegang voor huurders te vergroten, kan het ministerie een belangrijke bijdrage leveren aan de nationale klimaatdoelen.