Vanaf 29 mei 2026 vervalt de uitzondering waarmee eigenaren van beschermde monumenten, inclusief gemeentelijke monumenten, vrijstelling hadden van de verplichting om een energielabel aan te leveren bij verkoop, verhuur of verlenging van huurovereenkomsten. Dit nieuwe kader is een gevolg van de wijzigingen in de Europese Richtlijn Energieprestatie van Gebouwen (EPBD IV). Voor eigenaren van gemeentelijke monumenten is het belangrijk om nu al te weten wat deze verandering inhoudt, hoe ze zich moeten voorbereiden en welke opties er zijn om de energieprestatie van hun monument te verbeteren zonder de historische waarde te compromitteren.
Deze artikelen biedt een gedetailleerd overzicht van de energielabelplicht voor gemeentelijke monumenten, gebaseerd op recente regelgeving en praktische richtlijnen van betrouwbare bronnen.
Energielabelplicht per 29 mei 2026
De energielabelplicht voor monumenten was tot nu toe een uitzondering. Beschermde monumenten, inclusief gemeentelijke, konden zonder energielabel worden verkozen of verhuurd. De nieuwe Europese richtlijn EPBD IV schrapt deze uitzondering, waardoor alle beschermde monumenten – inclusief gemeentelijke – vanaf 29 mei 2026 verplicht zijn om een energielabel aan te leveren bij verkoop, verhuur of verlenging van huurovereenkomsten.
Het doel van deze verplichting is om ook historische gebouwen in te lijven in de bredere verduurzamingsstrategie van het land, terwijl tegelijkertijd de monumentale waarde moet worden behouden.
Welke monumenten zijn betrokken?
De energielabelplicht geldt voor alle beschermde monumenten, inclusief:
- Rijksmonumenten
- Provinciale monumenten
- Gemeentelijke monumenten
Ondanks deze algemene geldigheid zijn er uitzonderingen mogelijk voor bepaalde gebouwen die niet-religieus worden gebruikt. Voor gemeentelijke monumenten is het raadzaam om te controleren of de verplichting ook van toepassing is, bijvoorbeeld via de gemeente of via het Rijksmonumentenregister bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).
Hoe werkt het energielabel voor gemeentelijke monumenten?
Monumenten krijgen hetzelfde energielabel als andere gebouwen. Er is geen aparte systematiek of labeltype voor monumenten. Het energielabel wordt opgesteld volgens de NTA 8800-methodiek, wat betekent dat het een objectieve maatstaf biedt voor de energieprestatie van het gebouw onder standaardcondities.
Een energielabel voor een gemeentelijk monument levert onder andere de volgende informatie:
- De energieklasse (A t/m G)
- Het energiegebruik in kWh per vierkante meter per jaar
- Aanbevelingen voor verduurzamingsmaatregelen
Hoewel het energielabel een waardevolle kwaliteitsmaat is, kan het berekende energiegebruik afwijken van het daadwerkelijke gebruik, vooral in historische gebouwen die niet volgens moderne standaarden zijn gebouwd.
Voorbereiding op de energielabelplicht
Eigenaren van gemeentelijke monumenten kunnen al vanaf nu een energielabel aanvragen. Voor ongeveer 30% van de monumenten is dit al gebeurd. Een energielabel blijft 10 jaar geldig, wat betekent dat eigenaren vroegtijdig kunnen plannen.
Bij het aanvragen van een energielabel kunnen de volgende stappen worden genomen:
- Controleren of er al een geldig label is via de website EP-Online.
- Aanvragen via een gecertificeerd energieadviseur.
- Beschikbaarheid van subsidieadviezen waarbij een energielabel vaak vereist is.
Het is raadzaam om tijdig te handelen om mogelijke vertragingen of boetes te voorkomen, vooral bij plannen voor verkoop of verhuur.
Verduurzaming zonder schade aan monumentale waarde
Een belangrijk aspect van de energielabelplicht is dat de verduurzaming moet gebeuren zonder schade aan de monumentale waarde. Dit betekent dat standaardmaatregelen zoals het aanbrengen van isolatie of het vervangen van ramen vaak niet toegestaan zijn in historische gebouwen.
Daarom wordt gewerkt aan passende verduurzamingsstrategieën, zoals het gebruik van Duurzame Monumentenadviezen (DuMo-adviezen), die rekening houden met de beschermde status van het gebouw. Deze adviezen zijn meestal iets duurder, maar bieden meer waarde omdat ze op maat zijn voor monumenten.
Het energielabel kan ook als uitgangspunt dienen voor het ontwikkelen van een verduurzamingsplan dat gericht is op energiezuinigheid zonder de historische integriteit van het gebouw aan te tasten.
Uitzonderingen en vrijstellingen
Hoewel de energielabelplicht per 29 mei 2026 in werking treedt, zijn er bijzondere uitzonderingen die ook voor gemeentelijke monumenten van toepassing kunnen zijn. Deze worden geregeld door het Besluit bouwwerken leefomgeving, artikel 6.28.
Een energielabel is bijvoorbeeld niet verplicht bij:
- Gebouwen die niet-religieus worden gebruikt (zoals kerkgebouwen die niet in religieuze dienst staan)
- Gebouwen die in een uitzonderingsregeling staan
Voor gemeentelijke monumenten is het aan te raden om bij twijfel contact op te nemen met de gemeente of de Helpdesk Energielabel voor duidelijkheid.
Risico’s bij non-compliance
Als een gemeentelijk monument na 29 mei 2026 geen energielabel heeft terwijl dit verplicht is, zijn er juridische gevolgen mogelijk. De eigenaar riskeert:
- Een boete in verband met het niet nakomen van de wettelijke verplichting.
- Een last onder dwangsom, waarbij een energielabel dwangmatig moet worden aangevraagd en aangeleverd.
Daarom is het belangrijk om tijdig te handelen, zowel voor juridische als praktische redenen.
Kiezen voor de juiste energieadviseur
Wanneer een energielabel wordt aangevraagd, is het aan te raden om een gespecialiseerde energieadviseur te kiezen, met ervaring in monumenten en verduurzaming. Hoewel een energieadviseur niet verplicht is om monumentkennis te hebben, is het voordelig om iemand in te huren die DuMo-adviezen kan leveren of ervaring heeft met historische gebouwen.
De kwaliteit van het energielabel en de aanbevelingen hangt sterk af van de ervaring van de adviseur. Dit geldt met name voor gemeentelijke monumenten, waarbij de historische waarde vaak extra aandacht vereist.
Wat betekent het energielabel voor verkoop en verhuur?
Vanaf 29 mei 2026 is een energielabel verplicht bij verkoop of verhuur van een gemeentelijk monument. Dit betekent dat eigenaren het energielabel moeten aanleveren bij:
- Makelaars
- Verhuurders
- Notariële kantoren
Het energielabel maakt de energieprestatie van het gebouw meetbaar en vergelijkbaar. Voor kopers en huurders is dit een waardevolle informatiebron die invloed kan hebben op de prijs of huurprijs.
Het energielabel bevat ook aanbevelingen voor mogelijke verbeteringen. Aangezien deze aanbevelingen echter niet altijd afgestemd zijn op de specifieke omstandigheden van monumenten, is het verstandig om deze aan te vullen met een DuMo-advies.
Samenwerking tussen gemeenten en eigenaren
Gemeenten spelen een belangrijke rol in het beheer en de bescherming van gemeentelijke monumenten. Ze kunnen helpen bij het controleren of een monument onder de energielabelplicht valt en eventueel advies geven over de beste manier om een energielabel aan te vragen of verduurzamingsmaatregelen te nemen.
Bij twijfel over de status of verplichtingen van een gemeentelijk monument, is het aan te raden om contact op te nemen met de gemeente of via de Helpdesk Energielabel verduidelijking te vragen. Informatie over gemeentelijke monumenten is bovendien beschikbaar via monumenten.nl.
Conclusie
De energielabelplicht voor gemeentelijke monumenten is een belangrijke wijziging in de regelgeving rondom energieprestaties van gebouwen. Vanaf 29 mei 2026 moeten eigenaren van gemeentelijke monumenten een energielabel aanleveren bij verkoop, verhuur of verlenging van huurovereenkomsten. Dit is bedoeld om historische gebouwen in te lijven in de bredere verduurzamingsdoelen van het land, zonder de monumentale waarde aan te tasten.
Voor eigenaren is het verstandig om al vroegtijdig een energielabel aan te vragen en te overwegen om verduurzamingsmaatregelen te nemen. Het kiezen van een gespecialiseerde adviseur en het gebruik van DuMo-adviezen kan hierbij van groot belang zijn. De beschikbaarheid van subsidies en het voorbereiden van verkoop- of verhuurplannen zijn extra motieven om tijdig te handelen.
Door het energielabel te zien als een onderdeel van een langere termijnstrategie voor duurzaamheid en historische bescherming, kunnen eigenaren van gemeentelijke monumenten niet alleen aan wettelijke eisen voldoen, maar ook een bijdrage leveren aan het behoud van het nationale erfgoed.