Inleiding
Sinds 2021 is de discussie over het energielabel voor monumenten in Nederland steeds actueler geworden. Ondanks hun historische en culturele waarde moeten ook deze gebouwen voldoen aan de verplichtingen rondom energieprestaties. In 2026 verandert er namelijk een belangrijke regel: per 29 mei 2026 vervalt de vrijstelling voor monumenten van de energielabelplicht. Dit betekent dat eigenaren van beschermde monumenten, net als eigenaren van andere gebouwen, verplicht zijn om bij verkoop, verhuur of verlenging van een huurovereenkomst een geldig energielabel te overleggen.
De Europese Richtlijn Energieprestatie van Gebouwen (EPBD IV) speelt een centrale rol in deze verandering. Het doel is om transparantie te vergroten en de verduurzaming van de gebouwde omgeving te bevorderen. Voor monumenten betekent dit dat ze niet langer vrijgesteld zijn, maar wel specifieke aandacht moeten krijgen bij het maken van verbeteringen. Aanbevelingen voor verduurzamingsmaatregelen worden opgesteld, maar deze zijn nog niet volledig afgestemd op de eisen voor monumentale gebouwen.
Een energielabel is een waardevolle bron van informatie voor monumenteneigenaren, niet alleen om te voldoen aan wettelijke eisen, maar ook om eventuele subsidieaanvragen te kunnen doen. Daarnaast kan het een onderdeel zijn van langere termijnplannen voor duurzame renovaties. In deze artikel zullen de belangrijkste aspecten van de energielabelplicht voor monumenten worden besproken, inclusief de verplichtingen, het aanvraagproces, en het gebruik van gespecialiseerde adviezen zoals DuMo-adviezen.
Wat is het energielabel en waarom is het belangrijk voor monumenten?
Een energielabel is een systeem dat de energieprestatie van een gebouw bepaalt en op een visuele manier communiceert, meestal in de vorm van een label met een letter (A t/m G) en kleurcode. Het energielabel geeft een inschatting van hoe energiezuinig een gebouw is onder standaardcondities. Voor eigenaren van woningen en utiliteitsgebouwen is het energielabel al langer verplicht, maar tot 2026 gold er een uitzondering voor beschermde monumenten. Deze uitzondering wordt echter opgeheven, waardoor monumenteneigenaren vanaf 29 mei 2026 ook een energielabel moeten aanvragen bij verkoop of verhuur.
Het energielabel is geen aparte versie voor monumenten. De huidige systematiek, zoals vastgelegd in NTA 8800, wordt ook gebruikt voor monumenten. Echter, er zijn belangrijke overwegingen bij het toepassen van deze methode op historische gebouwen. Het energielabel is een maat voor de energetische kwaliteit van een gebouw onder standaardcondities, wat betekent dat er kunnen zijn verschillen tussen het berekende en daadwerkelijke energiegebruik. De toepassing van standaardmaatregelen op monumenten kan soms niet mogelijk zijn of niet wenselijk zijn vanwege de behoudswaarden.
Toch is het energielabel een waardevol instrument voor monumenteneigenaren. Het biedt een duidelijk overzicht van de huidige energieprestatie en kan helpen bij het plannen van duurzame verbeteringen. Daarnaast kan het energielabel worden gebruikt bij subsidieaanvragen en moet het worden opgesteld door een gecertificeerde energieadviseur.
Verplichting voor energielabels bij monumenten
De verplichting om een energielabel aan te vragen geldt voor alle beschermde monumenten, inclusief rijksmonumenten, provinciale monumenten en gemeentelijke monumenten. Er zijn echter uitzonderingen voor bepaalde gebouwen, zoals die zonder binnenklimaatregeling of met religieus gebruik. Deze uitzonderingen zijn vastgelegd in artikel 6.28 van het Besluit bouwwerken leefomgeving.
De energielabelplicht geldt vanaf 29 mei 2026 bij verkoop, verhuur of verlenging van een huurovereenkomst. Voor monumenteneigenaren is het daarom belangrijk om vroegtijdig een energielabel aan te vragen. Een energielabel blijft 10 jaar geldig, wat betekent dat een label dat nu al wordt aangevraagd, tot 2036 geldig is. Dit biedt eigenaren voldoende tijd om eventuele verbeteringen te plannen zonder druk van een naderende verplichting.
Het is belangrijk op te merken dat het energielabelplicht niet alleen geldt voor woningen, maar ook voor utiliteitsgebouwen. Dit betekent dat monumentale kantoren, scholen en winkels eveneens onder deze regelgeving vallen. De verplichting is uniform en geldt voor alle beschermde monumenten, zolang er geen specifieke uitzondering op van toepassing is.
Een energielabel is verplicht bij verkoop of verhuur van een monumentaal gebouw. Als dit niet gebeurt, lopen eigenaren het risico op boetes. Daarom is het verstandig om al vroegtijdig te zorgen dat het energielabel in orde is.
Hoe aanvragen en wie uitvoeren
Het aanvragen van een energielabel moet worden gedaan via een gecertificeerde energieadviseur. Deze adviseur inspecteert het monument en stelt het energielabel vast volgens de geldende methodiek. Het is niet verplicht dat de adviseur gespecialiseerd is in monumenten, maar voor eigenaren die ook serieus willen verduurzamen is het raadzaam om een adviseur te kiezen die ervaring heeft met monumentale gebouwen.
Een energieadviseur met BRL 9500-certificering is bevoegd om het energielabel te bepalen. Het proces start met een inspectie van het gebouw, waarbij de adviseur een aantal vragen stelt en metingen uitvoert. Op basis van deze data wordt een energielabel opgesteld dat 10 jaar geldig is.
Na het aanvragen van het energielabel wordt het geregistreerd in de landelijke database EP-Online, die wordt beheerd door RVO. Deze database is openbaar toegankelijk en kan worden gebruikt om te controleren of een monument al een geldig energielabel heeft. Voor eigenaren die al geïnteresseerd zijn in duurzame verbeteringen is het ook mogelijk om het energielabelproces te combineren met een DuMo-advies.
Het energielabel moet worden opgesteld volgens de NTA 8800-methodiek, die ook wordt gebruikt voor andere gebouwen. Ondanks dat er geen aparte energielabelsystematiek voor monumenten bestaat, zijn er wel specifieke aandachtspunten bij het toepassen van deze methode op historische gebouwen.
Verduurzamingsadviezen voor monumenten
Het energielabel bevat vaak aanbevelingen voor verduurzamingsmaatregelen. Deze aanbevelingen zijn echter nog niet volledig afgestemd op de categorie monumenten. Voor eigenaren van monumenten is het daarom verstandig om ook een specifiek advies aan te vragen dat rekening houdt met de monumentale waarde van het gebouw.
De restauratiesector werkt al enige tijd met zogenaamde DuMo-adviezen. In 2020 heeft ERM een helder begrippenkader ontwikkeld waarmee adviseurs op gestructureerde wijze de energieprestatie van een monument in beeld kunnen brengen en passende adviezen kunnen geven. Deze methode houdt rekening met de cultuurhistorische waarde van het gebouw en biedt een realistisch beeld van mogelijke verbeteringen.
Voor DuMo-adviezen bestaan nog geen uitvoeringsrichtlijnen, maar ERM heeft in URL 2001 criteria opgenomen waaraan verduurzamingsadviezen voor monumenten moeten voldoen. Er wordt momenteel gewerkt aan een aparte uitvoeringsrichtlijn voor DuMo-adviezen, wat betekent dat deze methodiek in de toekomst nog verder kan worden uitgebreid.
Het combineren van het energielabelproces met een DuMo-advies is efficiënt, zowel voor eigenaren als voor adviseurs. Het zorgt voor een goed geïntegreerde benadering van verduurzaming die aansluit bij de specifieke eisen van monumentale gebouwen.
Subsidies en verduurzaming van monumenten
Voor eigenaren die verbeteringen aan hun monument willen doorvoeren, is het belangrijk om te weten dat er subsidies beschikbaar zijn. Het energielabel kan onderdeel zijn van een subsidieaanvraag en is vaak een vereiste om aanbevolen maatregelen financieel te kunnen uitvoeren.
Een voorbeeld van een subsidie is de DUMAVA-regeling (Duurzaam Maatschappelijk Vastgoed), die specifiek gericht is op verduurzaming van monumentale en maatschappelijke gebouwen. Deze regeling verwijst naar de DuMo-methode en kan ondersteuning bieden voor maatregelen die gericht zijn op energiezuinigheid en duurzaamheid.
Het is belangrijk om bij het aanvragen van subsidies rekening te houden met de monumentale waarde van het gebouw. Niet elke maatregel die in standaardgebouwen toepasbaar is, is toegestaan voor monumenten. Daarom is het verstandig om eerst een advies in te huren dat specifiek gericht is op monumenten.
Uitzonderingen en wetgeving
Hoewel de energielabelplicht vanaf 29 mei 2026 voor alle beschermde monumenten geldt, zijn er wel uitzonderingen. Deze uitzonderingen zijn vastgelegd in artikel 6.28 van het Besluit bouwwerken leefomgeving. Voor bepaalde gebouwen is het niet nodig om een energielabel aan te vragen, bijvoorbeeld wanneer het gebouw geen binnenklimaatregeling heeft of wanneer het religieus gebruik is.
Voor eigenaren die twijfelen of hun monument onder de energielabelplicht valt, is het verstandig om contact op te nemen met de Helpdesk Energielabel of de richtlijnen op RVO.nl te raadplegen. Deze bronnen bevatten gedetailleerde informatie over de regelgeving en uitzonderingen.
De Europese Richtlijn Energieprestatie van Gebouwen (EPBD IV) heeft geleid tot de opheffing van de vrijstelling voor monumenten. De richtlijn bevat geen minimumeisen voor energielabelklassen, maar verplicht lidstaten om de energieprestatie van gebouwen inzichtelijk te maken via het label. Voor Nederland betekent dit dat monumenten nu ook onder deze regelgeving vallen en dat eigenaren verplicht zijn om een energielabel aan te vragen.
Toekomstige doelen en uitdagingen
De overheid heeft als doel om de gebouwde omgeving in 2050 zo energiezuinig mogelijk te maken. Voor monumenten is dit een uitdaging, omdat verbeteringen vaak beperkt zijn door behoudswaarden. Toch is het mogelijk om monumenten verduurzaam te maken zonder de historische waarde aan te tasten.
Daarom werkt de overheid samen met de monumentenzorg en experts om passende handelingsperspectieven te ontwikkelen. Deze perspectieven zijn gericht op het behouden van monumenten, maar ook op het verbeteren van hun energieprestatie. Het doel is om monumenten op een verantwoorde manier mee te nemen in de overgang naar een duurzamere gebouwde omgeving.
Het energielabel speelt een belangrijke rol in deze overgang. Het biedt een duidelijk overzicht van de huidige situatie en helpt eigenaren bij het plannen van duurzame verbeteringen. Het combineren van het energielabel met DuMo-adviezen kan hierbij een waardevolle bijdrage leveren.
Conclusie
De energielabelplicht voor beschermde monumenten is een belangrijk stuk wetgeving dat vanaf 29 mei 2026 in werking treedt. Voor eigenaren van monumenten betekent dit dat ze verplicht zijn om bij verkoop, verhuur of verlenging van een huurovereenkomst een geldig energielabel te overleggen. Het energielabel geeft een duidelijk beeld van de energieprestatie van het gebouw en is een waardevol instrument bij het plannen van duurzame verbeteringen.
Hoewel er geen aparte energielabelsystematiek voor monumenten bestaat, zijn er wel specifieke overwegingen bij het toepassen van de NTA 8800-methodiek. Daarom is het verstandig om een advies in te huren dat afgestemd is op monumentale gebouwen, zoals een DuMo-advies.
De energielabelplicht is geen uitsluitend administratieve verplichting. Het biedt ook een kans om monumenten verduurzaam te maken en bij te dragen aan de duurzame toekomst van de gebouwde omgeving. Voor eigenaren is het daarom verstandig om vroegtijdig te handelen en het energielabel al aan te vragen voordat de verplichting in werking treedt.