Vanaf 29 mei 2026 vervalt de uitzondering op de energielabelplicht voor beschermde monumenten. Dit betekent dat ook eigenaren van rijksmonumenten, provinciale en gemeentelijke monumenten verplicht zijn om een energielabel aan te vragen bij verkoop, verhuur of verlenging van huurovereenkomsten. De regelgeving volgt uit de Europese Richtlijn Energieprestatie van Gebouwen (EPBD IV), gericht op verduurzaming van de gebouwde omgeving. Voor monumenteneigenaren is het dus belangrijk om nu al voorbereid te zijn op deze verandering, zodat er geen ongemakken ontstaan bij verkoop of verhuur in de toekomst.
In dit artikel geven we een overzicht van de energielabelplicht voor monumenten, de achterliggende beleidsredenen, de praktische stappen die eigenaren kunnen ondernemen en de rol van Duurzame Monumentenadviezen (DuMo-adviezen). We baseren ons hierbij uitsluitend op de beschikbare en betrouwbare bronnen, zoals de Rijksdienst voor Wegverkeer, de Nationale Beoordelingscommissie Monumenten (NBM) en officiële publicaties van de overheid.
De huidige situatie en de verandering in 2026
Energielabelplicht en uitzondering voor monumenten
Tot nu toe was er een uitzondering voor beschermde monumenten bij de energielabelplicht. Deze uitzondering was vastgelegd in artikel 6.28 van het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Energielabels zijn normaal gesproken verplicht bij de verkoop, verhuur en oplevering van woningen en gebouwen, maar monumenten waren van deze plicht vrijgesteld vanwege hun beschermde status.
Deze vrijstelling verandert echter per 29 mei 2026. Vanaf deze datum is het verplicht dat eigenaren van beschermde monumenten een energielabel aanbieden bij verkoop of verhuur. Het energielabel moet worden opgesteld door een gecertificeerd adviseur en is geldig gedurende tien jaar. Dit maakt monumenten qua energielabelplicht gelijk aan andere woningen en gebouwen.
Waarom deze verandering?
De verandering is het gevolg van de Europese Richtlijn Energieprestatie van Gebouwen (EPBD IV), waarbij alle lidstaten verplicht zijn om hun energiebeleid verder te verduurzamen. Doel is om de CO₂-uitstoot in de gebouwde omgeving te verminderen en de energiezuinigheid van gebouwen te verbeteren.
Ondanks de verplichting om een energielabel aan te vragen, gelden er geen minimumeisen voor de energieprestaties van monumenten. De reden hiervoor is dat monumenten vaak historische en culturele waarden bevatten die niet veranderd mogen worden. De nadruk ligt hierbij op het behouden van de monumentale waarde en het uitvoeren van passende verduurzamingsmaatregelen, zoals de DuMo-adviezen.
Wat betekent dit voor monumenteneigenaren?
Verplichtingen bij verkoop en verhuur
Vanaf mei 2026 is een energielabel verplicht bij de verkoop of verhuur van een beschermde monument. Dit geldt ook bij verlenging van een huurovereenkomst of bij het sluiten van een nieuwe huurovereenkomst. Een incidentele verhuur van een monument met woon- of logiesfunctie kan echter onder bepaalde voorwaarden van toepassing zijn.
Monumenten die worden verhuurd op een tijdelijke basis, zoals bijvoorbeeld voor evenementen, vallen mogelijk onder uitzonderingen. Daarom is het verstandig om in zo’n geval contact op te nemen met de Helpdesk Energielabel of de relevante gemeente om duidelijkheid te krijgen.
Hoe werkt het energielabel voor monumenten?
Het energielabel voor monumenten wordt opgesteld op basis van de NTA 8800-methodiek. Deze methode is ook gebruikt voor andere gebouwen en geeft een beeld van de energieprestatie onder standaardcondities. Hoewel het energielabel een waardevolle indicator is, kan het berekende energieverbruik afwijken van het daadwerkelijke gebruik, vooral bij oudere monumenten.
De huidige systematiek is al geëvalueerd en geacht geschikt te zijn voor monumenten. Echter, de aanbevelingen voor verduurzamingsmaatregelen die bij een energielabel meestal worden opgenomen, zijn niet specifiek afgestemd op monumenten. Daarom is het belangrijk om bij verduurzaming ook rekening te houden met DuMo-adviezen en eventuele subsidies voor monumenten.
Wat zijn de praktische stappen?
Monumenteneigenaren kunnen al vanaf nu een energielabel aanvragen. Dit is niet verplicht, maar wel aan te raden om vooruit te lopen op de verplichting van mei 2026. Voor ongeveer 30% van de monumenten is er al een energielabel aangevraagd. Eigenaren kunnen dit controleren via EP-Online, de digitale platform van Rijkswaterstaat.
Als er nog geen energielabel is, kan dit worden aangevraagd bij een gecertificeerd energieadviseur. Het energielabel is 10 jaar geldig en moet door een gecertificeerd professional worden uitgevoerd. Het is aan te raden om vroegtijdig te handelen, zodat er geen problemen ontstaan bij verkoop of verhuur in de toekomst.
Rol van DuMo-adviezen en subsidies
Wat zijn DuMo-adviezen?
DuMo-adviezen (Duurzame Monumentenadviezen) zijn speciale adviezen die worden uitgevaardigd voor monumenten. Deze adviezen zijn opgesteld door monumentenexperts en geven aan welke verduurzamingsmaatregelen mogelijk zijn zonder dat de monumentale waarde wordt aangetast.
Deze adviezen zijn ontworpen om een balans te vinden tussen verduurzaming en behoud van de historische en culturele waarde van het monument. Het is verstandig om bij verduurzamingsprojecten te werken met DuMo-adviezen, omdat deze rekening houden met de specifieke kenmerken van het betreffende monument.
Subsidies voor verduurzaming
Monumenten kunnen in aanmerking komen voor subsidies bij verduurzamingsprojecten. Vaak is het aanvragen van een energielabel een voorwaarde voor het ontvangen van deze subsidies. Het energielabel geeft een duidelijk beeld van de huidige energieprestaties van het monument en helpt bij het opstellen van een passend verduurzamingsplan.
Het is daarom verstandig om een energielabel aan te vragen, ook al is het niet direct verplicht. Dit kan een waardevolle aanvulling zijn bij eventuele subsidieaanvragen en helpt bovendien bij het plannen van toekomstige verbeteringen.
Energieverbruik en energielabels
Hoe wordt het energielabel berekend?
Het energielabel wordt berekend op basis van standaardcondities en bevat gegevens over het energieverbruik van het monument. Het energielabel geeft een labelklasse aan, variërend van G (zeer energieonzuinig) tot A+++++ (zeer energiezuinig). Dit label is vergelijkbaar met energielabels voor andere woningen en gebouwen en geeft een indicatie van de energiezuinigheid van het pand.
Het energielabel is echter geen garantie voor het daadwerkelijke energieverbruik. Het is een theoretisch model dat aangeeft hoe het pand zou presteren onder standaardcondities. Daarom kunnen er verschillen zijn tussen het berekende en het werkelijke energieverbruik, vooral bij oudere of complexere monumenten.
Waarom is het energielabel belangrijk?
Hoewel het energielabel niet bepaalt of een monument voldoet aan minimumeisen, is het wel een waardevolle tool voor eigenaren. Het energielabel geeft inzicht in de energieprestaties van het pand en kan helpen bij het plannen van verduurzamingsmaatregelen. Daarnaast is het energielabel verplicht bij verkoop of verhuur vanaf mei 2026, wat betekent dat eigenaren zonder energielabel mogelijk problemen kunnen ondervinden.
Het energielabel is ook een vereiste voor sommige subsidies en financiële steunprogramma’s. Eigenaren die subsidies aanvragen voor verduurzamingsprojecten zijn vaak verplicht om een energielabel aan te leveren.
Uitzonderingen en incidentele verhuur
Welke uitzonderingen zijn er?
Niet alle typen verhuur zijn onderworpen aan de energielabelplicht. Bijvoorbeeld bij incidentele verhuur van een monument met woon- of logiesfunctie kan een uitzondering gelden. Dit betreft verhuur op tijdelijke basis, zoals voor evenementen of vakantiegasten.
Daarnaast zijn er algemene uitzonderingen voor alle gebouwen, zoals gebouwen die minder dan 4 maanden per jaar in gebruik zijn of die geen energie gebruiken om het klimaat binnen te regelen. Deze uitzonderingen gelden ook voor monumenten, maar worden pas van toepassing bij verkoop of verhuur vanaf mei 2026.
Incidentele verhuur van monumenten
Voor incidentele verhuur van monumenten is het verstandig om te controleren of de energielabelplicht van toepassing is. Bijvoorbeeld bij verhuur van een monumentaal herenhuis als vakantieverblijf is het energielabel niet verplicht, zolang het verhuur niet voortdurend plaatsvindt. Echter, vanaf mei 2026 geldt de energielabelplicht bij verkoop, verhuur of verlenging van huurovereenkomsten, wat betekent dat incidentele verhuur onder bepaalde voorwaarden wel onder de plicht kan vallen.
De rol van de overheid en de RVO
Hoe ondersteunt de overheid monumenteneigenaren?
De overheid speelt een belangrijke rol in de verduurzaming van monumenten. De Rijksdienst voor Wegverkeer (RVO) is verantwoordelijk voor de uitvoering van de energielabelplicht en helpt eigenaren bij het aanvragen van een energielabel. Ook wordt informatie gegeven over subsidies, DuMo-adviezen en andere ondersteuning voor verduurzamingsprojecten.
De RVO ondersteunt bovendien de ontwikkeling van passende maatregelen voor monumenten, zoals DuMo-adviezen en specifieke subsidies. Deze maatregelen zijn ontworpen om verduurzaming te stimuleren zonder de monumentale waarde aan te tasten.
Wat zijn de verplichtingen van de overheid?
De overheid is verplicht om de energielabelplicht te implementeren volgens de Europese Richtlijn EPBD IV. Dit betekent dat de uitzondering op de energielabelplicht voor monumenten vervalt per mei 2026. De overheid is ook verantwoordelijk voor het uitvoeren van controles en boetes bij niet-naleving van de plicht.
Daarnaast is de overheid verplicht om informatie te verstrekken over de energielabelplicht en om eigenaren te ondersteunen bij het aanvragen van een energielabel. Dit wordt gedaan via platforms zoals EP-Online en via de Helpdesk Energielabel.
Verantwoordelijkheid van huurders
Wat moet een huurder doen?
Een huurder van een monument hoeft niets te doen in verband met de energielabelplicht. De verantwoordelijkheid voor het aanvragen en overhandigen van een energielabel ligt bij de verhuurder of eigenaar. Dit geldt ook bij verlenging van huurovereenkomsten of bij het sluiten van nieuwe huurovereenkomsten vanaf mei 2026.
Het is aan te raden dat huurders zich bewust zijn van de energielabelplicht, zodat ze kunnen controleren of het pand voldoet aan de eisen bij verkoop of verhuur. In de praktijk is het energielabel een waardevolle tool voor huurders om inzicht te krijgen in de energieprestaties van het pand.
Conclusie
Vanaf 29 mei 2026 vervalt de uitzondering op de energielabelplicht voor beschermde monumenten. Dit betekent dat eigenaren van rijksmonumenten, provinciale en gemeentelijke monumenten verplicht zijn om een energielabel aan te vragen bij verkoop, verhuur of verlenging van huurovereenkomsten. De verandering is het gevolg van de Europese Richtlijn Energieprestatie van Gebouwen (EPBD IV) en is bedoeld om de verduurzaming van de gebouwde omgeving te bevorderen.
Hoewel monumenten geen minimumeisen moeten halen voor energieprestaties, is het energielabel een waardevolle tool voor eigenaren. Het geeft inzicht in de huidige energieprestaties van het pand en kan helpen bij het plannen van verduurzamingsprojecten. Daarnaast is het energielabel vaak vereist voor subsidies en financiële steun bij verbeteringen.
Monumenteneigenaren worden aangeraden om vroegtijdig een energielabel aan te vragen, zodat er geen ongemakken ontstaan bij verkoop of verhuur in de toekomst. Het energielabel is 10 jaar geldig en moet worden opgesteld door een gecertificeerd adviseur. Voor monumenten zijn ook DuMo-adviezen beschikbaar, die rekening houden met de monumentale waarde van het pand.
Door voorbereid te zijn op de energielabelplicht en te werken aan passende verduurzamingsmaatregelen, kunnen monumenteneigenaren hun panden verduurzamer maken zonder de historische en culturele waarde te verliezen.