Inleiding
De afgelopen jaren is houtstook in Nederland fors toegenomen, vooral als gevolg van stijgende energieprijzen en het wensen naar een duurzame verwarming. Echter, houtrook blijkt een aanzienlijk gezondheidsrisico te vormen, zowel voor de stokers zelf als voor hun omgeving. Uit meerdere onderzoeken en rapporten van betrouwbare instanties zoals GGD’s, RIVM en TNO is duidelijk dat houtrook een belangrijke bron is van fijnstof en andere schadelijke stoffen. Deze stoffen kunnen zowel kort- als langetermijngezondheidsklachten veroorzaken, vooral bij kwetsbare groepen zoals kinderen, ouderen en mensen met luchtweg- of hart- en vaatproblemen.
Deze artikel geeft een overzicht van de gezondheidsgevolgen van houtstook, de bijdrage aan luchtverontreiniging, en mogelijke maatregelen om blootstelling te beperken. Het richt zich zowel naar woningeigenaren, woningbouwmaatschappijen, als aanbieders van verwarmingsoplossingen, om op de hoogte te worden van de gevolgen en mogelijke handelingen op individueel en collectief niveau.
Wat is houtrook en waar komt het vandaan?
Houtrook is het gevolg van het verbranden van hout in kachels, vuurkorven, open haarden, barbecues, vreugdevuren en kampvuren. Het is een vorm van luchtverontreiniging die veel fijnstof bevat, met name de schadelijke PM2.5-deeltjes (deeltjes met een diameter kleiner dan 2.5 micrometer). Deze deeltjes zijn klein genoeg om diep in de luchtwegen en zelfs in het bloed te treden.
De GGD Gooi en Vechtstreek stelt duidelijk dat houtrook ongezond is en moet vermeden worden. Er komen bovendien giftige stoffen vrij bij het verbranden van hout, zoals benzeen, koolmonoxide, azijnzuur en polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s). Deze stoffen zijn bekend om hun schadelijke effecten op het lichaam, waaronder kankerverwekkende eigenschappen.
In Nederland is houtstook momenteel verantwoordelijk voor ongeveer een kwart van de fijnstofuitstoot (PM2.5) door consumenten, volgens RIVM. Dit is een aanzienlijke bijdrage, zeker gezien de algehele verbetering in luchtkwaliteit door de vermindering van verkeersverontreiniging.
Gezondheidsrisico’s van houtrook
Kortetermijngezondheidsklachten
De blootstelling aan houtrook kan direct gezondheidsklachten veroorzaken, bijvoorbeeld bij mensen die dicht in de buurt van het vuur wonen of zelf regelmatig hout stoken. Uit signalen bij GGD’s blijkt dat 10% van de Nederlandse bevolking ernstige hinder van houtrook ondervindt, en 50% in mindere mate. Typische klachten zijn:
- Irritatie van ogen, keel en neus
- Hoesten, benauwdheid en vermoeidheid
- Slaapproblemen
- Stress en hoofdpijn
- Nausea of misselijkheid
Mensen met bestaande luchtwegaandoeningen, hart- en vaatklachten, ouderen en kinderen zijn het gevoeligst voor deze effecten. Zij kunnen reeds bij kleine hoeveelheden houtrook klachten ontwikkelen.
Langetermijngezondheidsrisico’s
Bij langdurige blootstelling aan houtrook kan het tot ernstigere gezondheidsproblemen komen. Uit onderzoek in het buitenland blijkt dat blootstelling aan houtrook kan leiden tot:
- Chronische obstructieve longziekte (COPD)
- Slechtere longfunctie
- Longontsteking
- Longkanker
- Oorontsteking bij kinderen
- Verlaagd geboortegewicht
Deze gevolgen kunnen optreden bij zowel volwassenen als kinderen. Het RIVM benadrukt dat de mate van blootstelling bepalend is voor de schadelijkheid. Omdat houtrook bijdraagt aan de totale luchtverontreiniging, kan het dus ook in combinatie met andere bronnen, zoals verkeer, schadelijke effecten veroorzaken.
Specifieke kwetsbare groepen
Zeker de volgende groepen zijn gevoeliger voor de effecten van houtrook:
- Kinderen: Hun luchtwegen zijn nog in ontwikkeling, waardoor ze sneller luchtwegklachten kunnen ontwikkelen, zoals astma of longontsteking.
- Ouderen: Door verminderde luchtweg- en hart- en vaatfunctie zijn ze kwetsbaarder voor luchtverontreiniging.
- Mensen met luchtwegaandoeningen of hart- en vaatklachten: Zij hebben vaak een verminderde luchtwegcapaciteit of een verhoogde blootstelling tot chronische effecten van luchtverontreiniging.
De GGD Zeeland benadrukt dat mensen die in huizen wonen waar regelmatig hout wordt gestoken, vaker klachten ondervinden. De kans op luchtwegklachten is in dergelijke huizen bijvoorbeeld dubbel zo groot.
Houtrook en luchtverontreiniging
Fijnstofuitstoot
Houtrook is een belangrijke bron van fijnstof, vooral PM2.5-deeltjes. Volgens GGD Gooi en Vechtstreek is de uitstoot van fijnstof door houtstook vrijwel half zo groot als die door wegverkeer. Echter, terwijl de verkeersuitstoot in de afgelopen jaren is gedaald, is de houtstookuitstoot gestegen. Dit maakt houtstook een steeds groter probleem in de luchtverontreiniging.
Een voorbeeld: twee uur lang hout stoken in een kachel brengt ongeveer evenveel fijnstof in de lucht als een auto die van Amsterdam naar Milaan rijdt. Dit is volgens GGD Zeeland een duidelijk signaal dat houtstook een aanzienlijke bijdrage levert aan luchtverontreiniging.
Ultrafijnstof
Naast PM2.5-deeltjes komt er ook ultrafijnstof vrij bij houtstook. Deze deeltjes zijn kleiner dan 100 nanometer en kunnen zelfs via de longen in het bloed treden. Hierdoor kunnen ze schade aanrichten aan organen buiten de luchtwegen, zoals het hart of de lever. Uit onderzoek van de Universiteit Utrecht is gebleken dat houtrook een aanzienlijke bijdrage levert aan de ultrafijnstofconcentratie in de lucht.
Geurhinder en overlast
Houtrook veroorzaakt niet alleen gezondheidsklachten, maar ook overlast in de vorm van geurhinder en roetneerslag. Houtrook is volgens GGD Gooi en Vechtstreek een van de belangrijkste bronnen van geurhinder in Nederland. Dit kan leiden tot spanningen tussen buren, zeker wanneer de stokers hun vuur op een onverantwoorde manier aanstoken, bijvoorbeeld zonder de juiste ventilatie of met nat hout.
Maatregelen om blootstelling aan houtrook te beperken
Op individueel niveau
Voor woningeigenaren en huurders is het belangrijk om bewust te zijn van de gevolgen van houtstook en mogelijke maatregelen te overwegen. De GGD’s raden aan om houtstook zoveel mogelijk te vermijden of, als het toch nodig is, op een verantwoorde manier te stoken. Hier zijn enkele tips:
- Gebruik van efficiënte houtkachels: Niet alle kachels zijn gelijk qua efficiëntie. Kiezen voor kachels die zijn getest en gecertificeerd op lage fijnstofuitstoot kan het risico verminderen.
- Goed stookgedrag: Hout moet droog zijn en correct worden verbrand. Dit voorkomt overmatige rookontwikkeling en fijnstofuitstoot.
- Ventilatie: Het is belangrijk om goed te ventileren, ook wanneer er houtrook is. Te weinig ventilatie kan leiden tot schimmel en dus extra gezondheidsklachten. Echter, bij geurhinder wordt vaak gewoon het huis gesloten, wat de luchtkwaliteit verslechtert.
- Alternatieve verwarming: Overwegen van duurzame verwarmingssystemen, zoals warmtepompen of zonnepanelen, kan de afhankelijkheid van hout verminderen.
Op collectief niveau
Het probleem van houtrook is niet alleen een individueel probleem, maar ook een maatschappelijk en beleidskwestie. Het RIVM en TNO roepen op tot maatregelen die de bron van houtrook beperken of volledig weglaten. Voorbeelden:
- Houtstookverbod: Op lange termijn wordt een volledig houtstookverbod aangeraden. Dit is vergelijkbaar met maatregelen tegen verkeersluchtverontreiniging.
- Regelgeving en stookalerts: Gemeenten kunnen regelgeving invoeren die beperkt wanneer en hoe hout mag worden gestoken. Bij slechte weersomstandigheden, zoals weinig wind of mist, is het bijvoorbeeld verstandig om houtstoken te vermijden.
- Bewustwording en educatie: Het belang van gezonde lucht en de gevolgen van houtrook moeten beter worden onderbouwd in het publiek. GGD’s en gemeenten kunnen hierbij een rol spelen door educatieve campagnes te starten.
- Onderzoek en monitoring: Meer onderzoek is nodig om de exacte relatie tussen houtrook en gezondheidsklachten vast te stellen. RIVM onderzoekt momenteel de samenstelling van houtrook en het effect op gezondheid.
Houding van overheden en beleid
Landelijke nota gezondheidsbeleid
In december 2025 publiceerde het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) de Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025-2028, waarin houtstook als een van de belangrijkste gezondheidsrisico’s is opgenomen. Het beleid benadrukt dat houtrook een aanzienlijke bijdrage levert aan fijnstof- en PAK-uitstoot, en dat maatregelen nodig zijn om blootstelling te beperken.
De nota roept op tot:
- Toewerking naar een houtstookverbod
- Verhoogde kennis en bewustwording bij inwoners
- Samenwerking tussen GGD’s, gemeenten en overheden
- Ondersteuning voor schone verwarmingssystemen
Huidige trends en uitdagingen
Hoewel de overheid en GGD’s maatregelen aanbevelen, blijft houtstook een groeiend probleem. TNO verwacht dat de overlast door houtrook zonder extra maatregelen verder zal stijgen. Ondertussen is het verkeer steeds schoner geworden, vooral door elektrische auto’s en milieuzones. Dit maakt houtstook dus een steeds groter deel van de luchtverontreiniging.
Daarnaast zijn energieprijzen een belangrijke factor. Door de hoge kosten van elektriciteit en gas stoken steeds meer mensen hout voor verwarming. Volgens CBS is dit een van de belangrijkste redenen voor de toegenomen houtstook.
Conclusie
Houtstook is een serieuze bron van luchtverontreiniging en gezondheidsrisico’s. Het bevat schadelijke stoffen zoals fijnstof, PAK’s en ultrafijnstof, die kunnen leiden tot zowel kort- als langetermijngezondheidsklachten. Kwetsbare groepen, zoals kinderen, ouderen en mensen met luchtweg- of hart- en vaatklachten, zijn het gevoeligst.
De overlast van houtrook is niet alleen een gezondheidskwestie, maar ook een maatschappelijke. Het veroorzaakt geurhinder, roetneerslag en spanningen tussen buren. Daarnaast is houtstook een belangrijk probleem in de context van duurzaamheid en klimaatverandering.
Maatregelen op individueel en collectief niveau zijn nodig om de blootstelling aan houtrook te beperken. Op individueel niveau gaat het om schoner stoken, efficiëntere verwarmingssystemen en bewustwording. Op collectief niveau zijn maatregelen zoals houtstookverboden, stookalerts, educatiecampagnes en onderzoek belangrijk.
De Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025-2028 benadrukt de noodzaak om houtstook zoveel mogelijk te beperken. Het beleid richt zich op duurzame verwarming, gezonde lucht en samenwerking tussen overheden, GGD’s en inwoners.
In de komende jaren is het belangrijk om verder te werken aan schone lucht en gezonde woningen. Houtstook is een van de grotere uitdagingen op de weg naar een gezondere leefomgeving.