Inleiding
De Maatregel Inrichting Stelselmatieke Daders (ISD) is een juridisch instrument dat sinds 2004 wordt toegepast in Nederland om ernstige, herhaalde criminaliteit aan te pakken. Het doel van de ISD is om stelselmatige daders, ook wel veelplegers genoemd, gedurende maximaal twee jaar uit de samenleving te halen en te begeleiden met intensieve programma’s gericht op gedragsverandering en recidivepreventie. Uit recente onderzoeken blijkt dat de ISD-maatregel effectiever is in het voorkomen van recidive dan reguliere straffen, zoals kortdurende gevangenisstraffen.
In dit artikel worden de effecten van de ISD-maatregel beschreven, aandacht wordt besteed aan de kritische kanttekeningen en uitdagingen in de praktijk, en worden mogelijke verbeterpunten onderzocht. Aan de hand van officiële publicaties en jurisprudentie wordt een overzicht gegeven van de huidige situatie en de toekomstige richting van deze maatregel.
Wat is de ISD-maatregel?
De ISD is een dwangmaatregel die op basis van wetsvoorstel in 2004 is ingevoerd. Het is bedoeld voor personen die door het plegen van herhaalde, ernstige feiten een aanzienlijke bijdrage leveren aan onveiligheid in de samenleving. Deze daders worden gedurende een periode van maximaal twee jaar geplaatst in een inrichting die specifiek is ingericht voor stelselmatige daders. Tijdens deze periode ontvangen zij intensieve zorg en begeleiding, met het oog op gedragsverandering en de voorkoming van recidive.
De maatregel heeft twee belangrijke doelen:
- Het terugdringen van criminaliteit en onveiligheid die veroorzaakt wordt door stelselmatige daders.
- Het bieden van intensieve programma’s aan daders die aanknopingspunten tonen voor gedragsverandering en recidivevermindering.
De ISD is geen straf, maar een maatregel die gericht is op het verlagen van het risico op herhaling van criminaliteit door middel van zorg en begeleiding.
Effecten van de ISD-maatregel
Verminderde recidive
Een van de meest aantoonbare effecten van de ISD-maatregel is de verminderde kans op recidive. Uit een recente effectmeting van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) bleek dat de ISD effectiever is in het reduceren van criminaliteit dan standaard vrijheidsstraffen. Het recidivepercentage na twee jaar is 12% lager bij personen die in een ISD zijn geplaatst, vergeleken met daders die een reguliere sanctie kregen, zoals een kortdurende gevangenisstraf.
Daarnaast leidt de ISD-maatregel tot het voorkomen van tussen 1.486 en 2.408 strafzaken per jaar. Dit getal is afkomstig uit een analyse van de effectiviteit van de maatregel en geeft aan dat de ISD niet alleen het individu onder controle houdt, maar ook een positieve impact heeft op de maatschappelijke orde.
Kosteneffectiviteit
Bij de evaluatie van strafrechtelijke maatregelen speelt niet alleen de juridische of maatschappelijke relevantie een rol, maar ook de kosteneffectiviteit. De ISD-maatregel is hierin een kosteneffectieve optie. Het voorkomen van recidive bespaart kosten aan opnieuw gerechtelijk onderzoek, strafrechtelijke proceduren en eventuele heropsluiting.
Daarnaast blijkt uit onderzoek dat het aanbieden van forensische zorg tijdens de ISD een dempend effect heeft op recidive. Dit benadrukt het belang van het integreren van zorg en begeleiding in de uitvoering van de maatregel. Het gaat immers om een doelgroep met relatief zware problematiek die in de loop der jaren mogelijk steeds ernstiger wordt.
Uitdagingen in de praktijk
Onvoldoende duidelijkheid in doelstelling
Hoewel de ISD-maatregel effectief lijkt in het voorkomen van recidive, blijkt in de praktijk dat de doelstelling van de maatregel niet altijd duidelijk is. Een onderzoek wijst uit dat het onvoldoende duidelijk is of de ISD vooral bedoeld is om recidive te verminderen via het incapacitatie-effect (het fysiek verwijderen van daders uit de samenleving), of of het een kans is om de onderliggende problematiek van de dader aan te pakken en zo gedragsverandering te bevorderen.
Deze tweeledigheid leidt tot verwarring in de uitvoering en kan belemmeren dat het maximum aan effect wordt behaald. In de praktijk is een duidelijke visie en uitwerking van de ISD-maatregel belangrijk om de wettelijke doelen effectief te realiseren.
Beperkingen door de uitvoering in een PI
Een andere uitdaging ligt in de fysieke uitvoering van de ISD. De maatregel wordt uitgevoerd in een penitentiaire inrichting (PI), waar ook gevangenisstraffen worden uitgevoerd. Dit betekent dat de ISD zich in een veiligheidsgerichte omgeving bevindt, terwijl de doelstelling van de maatregel juist is om herstel en behandeling mogelijk te maken.
De onderzoekers stellen dat het regime in de PI niet ideaal is voor de uitvoering van de ISD. Het veiligheidsgerichte karakter van een PI belemmert de focus op zorg en behandeling. Dit kan leiden tot een minder efficiënte uitvoering van de ISD-maatregel en minder succesvolle interventies.
Te korte duur
Een van de voorgestelde verbeterpunten is dat de duur van de ISD (twee jaar) te kort is voor een adequate aanpak van de complexe en langdurige problematiek van de doelgroep. Vele stelselmatige daders hebben langdurige problemen met middelengebruik, mentale gezondheid of sociaal-structurele uitdagingen. Een periode van twee jaar is volgens sommige professionals niet voldoende om de problematiek effectief aan te pakken.
Daarnaast blijkt uit onderzoek dat de ISD’ers soms na de maatregel nog steeds zorg nodig hebben. Het is belangrijk dat deze zorg na de ISD wordt gecontinueerd en op een soepele manier overgedragen wordt aan de ketenpartners.
Onvoldoende expertise en continuïteit van forensische zorg
De rol van de forensische zorg tijdens de ISD is een cruciaal onderdeel van het succes van de maatregel. Echter, uit onderzoek blijkt dat de inzet en continuïteit van forensische zorg in de ISD niet voldoende zijn. De expertise van het personeel in de forensische zorg is volgens de onderzoekers beperkt, en het traject van de ISD’er is vaak niet geleidelijk genoeg, waardoor de effectiviteit van de interventies onder druk komt te staan.
Mogelijke verbeterpunten
Versterking van het karakter van de ISD
Een van de voorgestelde verbeterpunten is het versterken van het karakter van de ISD. Dit kan bijvoorbeeld gerealiseerd worden door het inrichten van een apart regime voor de ISD dat los staat van het algemene detentieregime in de PI. Dit zou kunnen leiden tot een leefklimaat dat meer gericht is op herstel en behandeling, in plaats van veiligheid en beveiliging.
Daarnaast is het wenselijk dat de inrichting van de ISD-setting beter afgestemd is op de behoeften van de doelgroep. Dit betekent dat er ruimtes en faciliteiten moeten zijn die ondersteunend zijn voor de behandeling en begeleiding van de ISD’ers.
Verlenging van de duur
Omdat de duur van de ISD (twee jaar) volgens sommige professionals te kort is voor een adequaat interventiebeleid, is er een voorstel om de duur te verlengen. Dit zou kunnen leiden tot een dieper ingang en langduriger effect van de interventies. Het is echter belangrijk dat deze verlenging gepaard gaat met een duidelijke strategie voor de verdere begeleiding van de ISD’er na de maatregel.
Verbetering van de zorgtrajecten
Een ander verbeterpunt is het verbeteren van de zorgtrajecten voor de ISD’ers. Dit kan gerealiseerd worden door geleidelijk verlopende ISD-trajecten te ontwikkelen en een soepele overdracht tussen ketenpartners. Dit betekent dat de zorg na de ISD niet abrupt stopt, maar op een gestructureerde manier verder loopt.
Daarnaast is het wenselijk dat de ketenpartners, zoals reclassering en gemeenten, vroegtijdig worden betrokken bij het opstellen van het dossier. Dit kan leiden tot betere dossiervorming en een efficiëntere samenwerking tussen de verschillende actoren in het strafrechtelijke stelsel.
Duidelijkere beleidsvisie
De tweeledigheid van de wettelijke ISD-doelen en de onvoldoende uitgewerkte beleidsvisie belemmeren de praktijk. Het is belangrijk dat er een duidelijke beleidsvisie komt die aangeeft wat het primaire doel van de ISD is. Dit kan helpen om de focus van de maatregel te versterken en om de wettelijke doelen effectief te realiseren.
Daarnaast is het belangrijk dat er binnen deze beleidsvisie ook duidelijkheid komt over de behandeldoelstellingen. Het moet duidelijk zijn of de ISD vooral bedoeld is om recidive te verminderen via incapacitatie, of of het ook een kans is om de problematiek van de dader aan te pakken.
Conclusie
De Maatregel Inrichting voor Stelselmatige Daders (ISD) is een effectieve en kosteneffectieve manier om ernstige, herhaalde criminaliteit aan te pakken. Het voorkomen van recidive en het verminderen van strafzaken tonen aan dat de ISD-maatregel een positieve impact heeft op de maatschappelijke orde. Echter, er zijn ook uitdagingen in de praktijk, zoals de beperking van het regime in een penitentiaire inrichting, de onvoldoende duidelijkheid in de doelstelling van de maatregel, en de beperkte expertise in de forensische zorg.
Mogelijke verbeterpunten zijn de versterking van het karakter van de ISD, de verlenging van de duur van de maatregel, het verbeteren van de zorgtrajecten en het ontwikkelen van een duidelijke beleidsvisie. Het is belangrijk dat deze verbeterpunten worden doorgevoerd om de effectiviteit van de ISD-maatregel te vergroten en om te zorgen dat de doelgroep zo optimaal mogelijk wordt ondersteund.
De ISD is een waardevolle maatregel in het strafrechtelijk stelsel, maar het is belangrijk dat het continu geëvalueerd wordt en dat de uitvoering wordt afgestemd op de behoeften van de doelgroep. Door investeringen in de uitvoering en de samenwerking met ketenpartners kan de ISD nog effectiever worden in het voorkomen van recidive en in het verbeteren van de maatschappelijke veiligheid.