Inleiding
De Investeringssubsidie Duurzame Energie en Energiebesparing (ISDE) is een subsidiereling die sinds 2019 wordt toegepast om de Nederlandse doelen op het gebied van klimaatverandering te ondersteunen. Het doel van de ISDE is om particuliere en zakelijke gebruikers financieel tegemoet te komen bij de aanschaf en installatie van duurzame maatregelen zoals warmtepompen, isolatie en duurzame energie-opwek. Deze subsidie speelt een belangrijke rol in de overgang naar duurzamere bouwpraktijken en energiegebruik in woningen en gebouwen.
Een evaluatie van de ISDE in de periode 2019–2023, uitgevoerd door CE Delft en SEO Economisch Onderzoek, heeft zich gericht op drie kernaspecten: de doeltreffendheid (de mate waarin de CO2-reductie doelstellingen zijn behaald), de doelmatigheid (de kosten per ton CO2-reductie), en het doenvermogen (het vermogen van aanvragers om actie te ondernemen en subsidie-effectief te gebruiken). Deze evaluatie biedt een waardevolle inzicht voor zowel particuliere huiseigenaren als professionals in de bouwsector over de effectiviteit van de huidige regeling en mogelijke verbeteringen.
In dit artikel bespreken we de resultaten van deze evaluatie, de gebruikte methodologie, de voornaamste bevindingen en aanbevelingen. We richten ons hierbij uitsluitend op de informatie die expliciet vermeld staat in de voor dit doel beschikbare bronnen.
De regeling ISDE: Doel en werking
De ISDE is ontworpen om de duurzame energiedoelen van het Klimaatakkoord te ondersteunen. Hierbij worden particuliere en zakelijke gebruikers geholpen bij het uitvoeren van investeringen in duurzame warmte, isolatie (alleen voor particulieren) en duurzame energie-opwek (alleen voor zakelijke gebruikers). De subsidie is gericht op zowel woningen als gebouwen en wordt beschouwd als een essentieel instrument bij de energietransitie in Nederland.
Financiële uitgaven en maatregelen
In de periode 2019–2023 zijn meer dan 760.000 maatregelen gerealiseerd met behulp van de ISDE. De totale marktwaarde van deze maatregelen bedroeg circa € 3,6 miljard, waarvan ruim € 1,1 miljard werd gedekt door de subsidie. Dit betekent dat ongeveer 31% van de totale marktwaarde met de ISDE is gefinancierd.
De subsidie is met name gebruikt voor de aanschaf van warmtepompen, die 53% van het budget in beslag namen. Daarnaast zijn ongeveer 36% van de middelen besteed aan isolatiemaatregelen. Deze investeringen zijn gericht op het verlagen van CO2-uitstoot en het vergroten van energie-efficiëntie in woningen en gebouwen.
Juridische en administratieve kaders
De regeling is juridisch vastgelegd in verschillende publicaties in de Staatscourant. De meest recente geconsolideerde versie van de regeling is vanaf 1 januari 2026 van kracht. Voorheen zijn er regelgevingswijzigingen uitgevoerd sinds de start van de regeling in 2023. De regelgeving is regelmatig bijgesteld om de doelstellingen van de regering op het gebied van klimaat en duurzaamheid beter te ondersteunen.
Evaluatiemethode
De evaluatie van de ISDE is uitgevoerd met een gemindeelde aanpak die meerdere onderzoeksmethoden combineert. Dit zorgt voor een omvattend en gevarieerd beeld van de effectiviteit van de regeling. De gebruikte methoden zijn:
- Literatuuranalyse: Bestaande studies en rapporten zijn beoordeeld om inzicht te krijgen in de bredere context van duurzame investeringen en energiebesparing.
- Analyse van aanvraaggegevens: De data van subsidiesaanvragen zijn doorgenomen om te bepalen welke maatregelen het meest voorkomen en hoe de subsidie is verdeeld.
- Enquête onder gebruikers: Aanvragers van de ISDE zijn benaderd om hun ervaringen en belevingen te delen, inclusief hun motivatie om te investeren en eventuele obstakels.
- Keuze-experiment: Dit type onderzoek wordt gebruikt om te begrijpen welke factoren bepalend zijn bij het nemen van beslissingen over duurzame investeringen.
- Interviews: Gestructureerde gesprekken zijn gevoerd met betrokken partijen, zoals huiseigenaren, installateurs en overheidsinstanties, om aanvullende informatie te verkrijgen over de praktische toepassing van de regeling.
Deze aanpak biedt een robuuste basis om conclusies te trekken over de doeltreffendheid, doelmatigheid en doenvermogen van de regeling.
Doeltreffendheid van de ISDE
De doeltreffendheid van de ISDE verwijst naar de mate waarin de regeling heeft bijgedragen aan de CO2-reductie. De evaluatie geeft aan dat de maatregelen die zijn uitgevoerd met behulp van de ISDE hebben geleid tot een bruto CO2-reductie van 663 kton per jaar. Dit betekent dat de subsidie een significante impact heeft gehad op het verminderen van emissies in de woningbouw en het gebouwde milieu.
Een belangrijk aspect van doeltreffendheid is de additionality – ofwel of de CO2-reductie alleen zou zijn behaald zonder de ISDE. De evaluatie schat dat de jaarlijkse CO2-reductie die zonder subsidie niet zou zijn behaald, varieert tussen 95 en 334 kton. Deze range wijst op de beperkte mate van additionality, wat op zijn beurt invloed heeft op de doelmatigheid van de regeling.
Doelmatigheid van de ISDE
Doelmatigheid verwijst naar de kosten per ton CO2-reductie. In het geval van de ISDE is de bruto doelmatigheid geschat op € 94 per ton CO2-reductie. Dit betekent dat voor elke ton CO2 die minder wordt uitgestoten, de subsidie een gemiddelde kost van € 94 per jaar heeft gemaakt.
Wanneer alleen rekening wordt gehouden met de additionele CO2-reductie (diegene die zonder subsidie niet zou zijn behaald), stijgt de doelmatigheid aanzienlijk. De netto doelmatigheid ligt dan tussen € 147 en € 552 per ton CO2-reductie. Deze aanzienlijke spreiding wijst op de grote variatie in doelmatigheid tussen verschillende technieken en maatregelen.
De doelmatigheid verschilt sterk per techniek, wat betekent dat bepaalde investeringen efficiënter zijn dan anderen in termen van CO2-reductie per euro subsidie. De evaluatie geeft aan dat bijvoorbeeld warmtepompen in veel gevallen een relatief lage doelmatigheid vertonen, terwijl isolatieprojecten vaak efficiënter zijn. Dit onderstreept de noodzaak voor een doelgerichte aanpak bij het uitvoeren van subsidies.
Doenvermogen van de aanvragers
Het doenvermogen verwijst naar het vermogen van aanvragers om actie te ondernemen en de subsidie in de praktijk te gebruiken. De evaluatie laat zien dat het doenvermogen van de aanvragers in grote lijnen aansluit bij de handelingen die zijn vereist om een investering via de ISDE te realiseren. Dit suggereert dat de regeling in de praktijk goed is toegankelijk en begrijpelijk voor de doelgroep.
Toch wijzen de bevindingen ook op enkele barrières die beïnvloeden hoe gemakkelijk en effectief aanvragers subsidies kunnen gebruiken. Een belangrijk aspect is de mate van kennis over de subsidies. Uit onderzoeken onder eigenaar-bewoners blijkt dat ongeveer twee derde van de huiseigenaren kennis heeft van verduurzamingssubsidies, waarvan ongeveer 33% de ISDE expliciet kent. Een kleiner deel – iets minder dan 20% – denkt dat er geen subsidies beschikbaar zijn en dat alles zelf moet worden betaald.
Dit wijst op de noodzaak om subsidies en hun voorwaarden duidelijker en toegankelijker te maken voor huiseigenaren en ondernemers. Bovendien kan het doenvermogen worden verbeterd door te investeren in inzicht en ondersteuning, zodat aanvragers beter in staat zijn om beslissingen te nemen en de processen rondom subsidieaanvragen te begrijpen.
Aanbevelingen
De evaluatie bevat een aantal aanbevelingen om de effectiviteit en toegankelijkheid van de ISDE te verbeteren. Deze aanbevelingen zijn opgenomen in de rapportage en zijn bedoeld om de regeling te optimaliseren voor de toekomstige periodes. De belangrijkste aanbevelingen zijn:
- Duidelijkere communicatie en promotie van de subsidie en haar voorwaarden. Dit helpt om meer huiseigenaren en ondernemers bewust te maken van de beschikbare mogelijkheden.
- Verbetering van de kennis en voorbereiding van aanvragers, zodat zij beter kunnen beslissen over welke maatregelen ze willen uitvoeren.
- Toegankelijkheid van de regeling voor groepen die momenteel weinig of geen gebruik maken van subsidies. Dit betreft met name minder inkomen en minder educatieve groepen.
- Bijstellen van de doelmatigheid van subsidiepercen, zodat subsidies worden gericht op maatregelen die efficiënter zijn in termen van CO2-reductie per euro.
- Meer aandacht voor de additionality, zodat subsidies worden uitgekeerd aan maatregelen die zonder subsidie niet zouden worden uitgevoerd.
Deze aanbevelingen zijn bedoeld om de impact, doeltreffendheid en toegankelijkheid van de ISDE te verbeteren. Het doel is om de regeling te maken tot een nog effectiever instrument in de Nederlandse energietransitie.
Conclusie
De evaluatie van de ISDE in de periode 2019–2023 biedt belangrijke inzichten in de effectiviteit van de regeling. De subsidie heeft bijgedragen aan een aanzienlijke CO2-reductie via de implementatie van maatregelen zoals warmtepompen en isolatie. De bruto doelmatigheid is aantrekkelijk, maar varieert sterk per techniek, en de netto doelmatigheid is aanzienlijk hoger wanneer alleen additionele reducties worden meegerekend. Het doenvermogen van de aanvragers is in grote lijnen adequaat, maar er zijn duidelijke verbeterpunten, met name op het gebied van kennis en toegankelijkheid.
De regeling ISDE speelt een belangrijke rol in de verduurzaming van het gebouwde milieu en is een essentieel onderdeel van de energietransitie in Nederland. De aanbevelingen uit de evaluatie bieden concrete richtlijnen voor de toekomstige ontwikkeling van de regeling. Het is van belang dat de regering, subsidiesbeheerders en betrokken partijen deze aanbevelingen opnemen in hun plannen om de regeling verder te verbeteren.