De Commissie van Toezicht (CvT) speelt een cruciale rol in het rechts- en justitiële stelsel van Nederland, met name in de context van de Inrichting voor Stelselmatige Daders (ISD). Deze inrichting is bedoeld voor personen die zich herhaaldelijk schuldig maken aan ernstige strafbare feiten en die een specifieke maatregel nodig hebben om hun gedrag te veranderen. In dit artikel bespreken we de samenstelling, taken en werking van de CvT binnen de ISD, alsook de doelstellingen en uitvoering van de ISD-maatregel. De nadruk ligt op het begrijpen van de rol van de CvT in het toezicht op de behandeling van stelselmatige daders en het belang van deze maatregel voor de maatschappelijke stabiliteit.
De Commissie van Toezicht: samengesteld uit burgers met deskundigheid
De Commissie van Toezicht (CvT) is een wettelijk ingestelde groep burgers die toezicht uitoefent op de gang van zaken binnen een justitiële inrichting. In het kader van de ISD-inrichting, die gericht is op stelselmatige daders, vervullen de CvT-leden een essentiële rol. Deze commissie bestaat uit minimaal zes leden, waarvan de samenstelling is gericht op het bieden van een breed perspectief. De verplichte leden zijn:
- Een rechter
- Een advocaat
- Een medicus
- Een maatschappelijk werker
In de context van justitiële jeugdinrichtingen worden de medicus en maatschappelijk werker vervangen door een gedragswetenschapper en een pedagogische hulpverlener. In tbs-instellingen (forensische zorg) zijn deze functies vervangen door een psychiater en een gedragsdeskundige. Dit betekent dat de CvT in de ISD-inrichting, afhankelijk van de specifieke aard van de inrichting, kan worden samengesteld uit personen met juridische, medische of psychologische expertise.
De CvT-leden worden benoemd door de minister van Justitie en Veiligheid voor een periode van vijf jaar, met de mogelijkheid tot herbenoeming voor twee extra termijnen. Deze samenstelling en benoeming garanderen een mate van stabiliteit en professionaliteit in de uitvoering van de toezichtstaken.
Taken van de Commissie van Toezicht
De taken van de CvT zijn onder andere vastgelegd in de wettelijke bepalingen en worden in praktijk uitgevoerd via vier belangrijke functies:
Toezichthouden op de wijze van tenuitvoerlegging van de vrijheidsbeneming in de inrichting.
Dit betekent dat de CvT controleert of de inrichting en behandeling van gedetineerden conform de wettelijke en maatschappelijke normen zijn. De CvT kan hierbij ook aandacht besteden aan de dagelijkse leefomstandigheden en het welzijn van de personen in de inrichting.Kennis nemen van grieven van justitiabelen.
De CvT heeft toegang tot klachten of problemen die door gedetineerden worden aangebracht. Dit is van groot belang, aangezien de positie van een gedetineerde afhankelijk is en het noodzakelijk is dat hun stem gehoord wordt.Het behandelen van klaagschriften.
Klaagschriften worden door de CvT beoordeeld en behandeld. Deze klachten kunnen betrekking hebben op bepaalde toepassingen van regelgeving, behandeling door medewerkers of andere aspecten van het gedetineerdenleven.Het geven van advies en inlichtingen aan de minister.
De CvT rapporteert regelmatig naar de minister van Justitie en Veiligheid. Dit advies kan inhoudelijk gericht zijn op verbeteringen in het justitiële beleid of op de werking van specifieke inrichtingen.
Naast deze taken, zijn de CvT-leden verantwoordelijk voor het regelmatig bezoeken van de inrichting. Ten minste één lid van de CvT fungeert als maandcommissaris, die de inrichting ten minste eenmaal per maand bezoekt, meestal echter wekelijks. Tijdens deze bezoeken is contact met gedetineerden mogelijk, zodat de CvT een realistisch beeld kan krijgen van de situatie in de inrichting.
De ISD-maatregel: een maatregel voor stelselmatige daders
De Inrichting voor Stelselmatieke Daders (ISD) is een maatregel waarbij personen die zich herhaaldelijk schuldig maken aan ernstige strafbare feiten, worden geplaatst in een speciale inrichting. Deze maatregel is bedoeld om een einde te maken aan het cycluspatroon van "vastzitten, vrijkomen, terugvallen" dat veel stelselmatige daders kenmerkt. De ISD-maatregel is een dwangmaatregel en heeft een maximumduur van twee jaar.
De doelstellingen van de ISD-maatregel zijn onder andere:
- Het terugdringen van ernstige criminaliteit en onveiligheid veroorzaakt door stelselmatige daders.
- Het bieden van een intensief programma voor gedragsverandering, maar enkel bij duidelijke aanknopingspunten voor re-integratie.
De maatregel richt zich op personen die, door hun gedrag, een significante dreiging vormen voor de maatschappelijke orde en veiligheid. Deze personen worden geplaatst in een inrichting waar intensieve begeleiding en re-integratieprogramma’s worden aangeboden.
De werking van de ISD-maatregel
De ISD-maatregel kent twee fasen: de intramurale fase en de extramurale fase.
Intramurale fase
Bij aankomst in de ISD-inrichting wordt de dader begeleid door een trajectcoördinator, die verantwoordelijk is voor het coördineren van het programma en het toezicht op de naleving van afspraken. Op basis van het gedrag en de motivatie van de dader, kan men worden geplaatst in het ISD-basisregime of het ISD-trajectregime.
- ISD-basisregime is bedoeld voor personen die niet bereid zijn om mee te werken aan re-integratieactiviteiten. Het programma is minimaal 43 uur per week, zonder avondprogramma, en biedt geen mogelijkheid tot opbouw van vrijheden buiten de inrichting.
- ISD-trajectregime is voor personen die gemotiveerd zijn tot gedragsverandering. Het programma is intensiever (48 uur per week), bevat avondrecreatie en biedt de mogelijkheid tot opbouw van vrijheden buiten de inrichting.
Extramurale fase
De extramurale fase is bedoeld om de dader voor te bereiden op een terugkeer in de maatschappij. Deze fase kan variëren van zes maanden tot anderhalf jaar. Gedurende deze periode kan de dader worden geplaatst in een externe zorginstelling, een begeleide woonvoorziening met dagbesteding, of zelfstandig wonen met begeleiding.
De extramurale fase is aan voorwaarden verbonden. De belangrijkste zijn:
- Het naleven van aanwijzingen van de trajectbegeleider.
- Het vermijden van het plegen van strafbare feiten.
- Het vermijden van het gebruik van harddrugs.
De reclassering houdt toezicht op de naleving van deze voorwaarden en rapporteert maandelijks aan de directeur. Mocht de dader deze voorwaarden niet naleven, kan er een tijdelijke of permanente terugplaatsing in de inrichting volgen.
Evaluatie en effecten van de ISD-maatregel
De effectiviteit van de ISD-maatregel is onderzocht door het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC). In 2012 werden de eerste resultaten gepubliceerd, waaruit bleek dat er een afname van geregistreerde criminaliteit was onder de deelnemers. In 2014 verscheen een rapport met betrekking tot een maatschappelijke kosten-batenanalyse. In 2019 volgde een vervolgonderzoek, dat bevestigde dat de ISD-maatregel inderdaad een positief effect heeft op de re-integratie van stelselmatige daders.
In 2022 werd een onderzoek uitgevoerd naar de werkzame factoren in de uitvoering van de ISD-maatregel, wat leidde tot het rapport “Onbenut potentieel”. In dit rapport werd aanbevolen tot een landelijke uniformering van het beleid rond de ISD. De minister heeft deze aanbeveling overgenomen, en in 2023 is het Departement Justitie en Veiligheid (DJI) begonnen met het traject voor deze uniformering.
De rol van de CvT in de ISD-inrichting
In de ISD-inrichting speelt de CvT een centrale rol bij het toezicht op de behandeling van gedetineerden. Aangezien de ISD-maatregel richting heeft tot gedragsverandering en re-integratie, is het van groot belang dat de inrichting functioneert binnen wettelijke en maatschappelijke normen. De CvT zorgt hier voor door het uitvoeren van haar vier voornaamste taken:
Toezichthouden op de vrijheidsbeneming en behandeling.
Dit houdt in dat de CvT controleert of de inrichting en behandeling van de gedetineerden conforme de wettelijke normen zijn. De CvT kan bijvoorbeeld aandacht besteden aan de leefomstandigheden, het voedingstekort, de medische zorg en het mentale welzijn van de gedetineerden.Kennis nemen van grieven.
De CvT ontvangt en beoordeelt klachten van gedetineerden. Deze klachten kunnen betrekking hebben op het gedrag van medewerkers, het voortgangsprogramma of andere aspecten van het gedetineerdenleven. Door deze klachten te behandelen, helpt de CvT om eventuele problemen op te lossen.Behandelen van klaagschriften.
De CvT benoemt een beklagcommissie van drie leden, die wordt bijgestaan door een secretaris. Deze commissie is verantwoordelijk voor de behandeling van formele klachten van gedetineerden.Geven van advies aan de minister.
De CvT rapporteert regelmatig naar de minister van Justitie en Veiligheid. Dit advies kan inhoudelijk gericht zijn op verbeteringen in het justitiële beleid of op de werking van specifieke inrichtingen.
Naast deze taken, is de CvT verantwoordelijk voor het bezoeken van de inrichting. De maandcommissaris bezoekt de inrichting ten minste eenmaal per maand, meestal echter wekelijks. Deze bezoeken zijn van groot belang, omdat de CvT hierbij contact kan maken met gedetineerden en een realistisch beeld kan krijgen van de situatie in de inrichting.
Conclusie
De Commissie van Toezicht (CvT) speelt een essentiële rol in de Inrichting voor Stelselmatieke Daders (ISD), waarbij zij toezicht uitoefent op de behandeling en re-integratie van personen die zich herhaaldelijk schuldig maken aan ernstige strafbare feiten. De CvT bestaat uit burgers met expertise in juridisch, medisch of maatschappelijk werk en is verantwoordelijk voor het toezicht op de inrichting, het behandelen van grieven en het rapporteren aan de minister.
De ISD-maatregel is een dwangmaatregel met de doelstelling om de criminaliteit van stelselmatige daders terug te dringen en hen voor te bereiden op een terugkeer in de maatschappij. De maatregel kent twee fasen – intramuraal en extramuraal – waarin intensieve begeleiding en re-integratieprogramma’s worden aangeboden. Onderzoek heeft aangetoond dat de ISD-maatregel een positief effect heeft op de re-integratie van stelselmatige daders.
De rol van de CvT is van groot belang bij het garanderen van het functioneren van de ISD-inrichting binnen wettelijke en maatschappelijke normen. Door het uitvoeren van haar taken en het regelmatig bezoeken van de inrichting, zorgt de CvT ervoor dat de rechten van gedetineerden worden gerespecteerd en dat de maatregel effectief wordt uitgevoerd.