Inleiding
De ISD-maatregel, afgekort van Inrichting voor Stelselmatige Daders, is een maatregel die wordt toegepast binnen het Nederlandse strafrechtssysteem. Deze maatregel richt zich op stelselmatige daders, mensen die op een voortdurende manier criminele feiten plegen. De ISD-maatregel is ontworpen om zowel sociale herintegraatie als criminele recidivevermindering te bevorderen. Ze verving de vroegere SOV-maatregel (Strafrechtelijke Opvang Verslaafden), en is sindsdien een essentieel onderdeel van het straf- en herstelbeleid.
In deze artikel worden de juridische kaders, doelgroep, toepassingsvoorwaarden, vergelijking met vroegere richtlijnen, en praktijkuitvoering van de ISD-maatregel besproken, op basis van de meest recente en betrouwbare informatie uit juridische bronnen. Het artikel biedt een overzicht van de maatregel voor professionals in het strafrecht, herstelinstellingen, en veelplegerbeleid, met betrekking tot de relevante wetgeving, richtlijnen, en jurisprudentie.
Juridische kaders van de ISD-maatregel
De ISD-maatregel is verwerkt in het Wetboek van Strafrecht (Wsr) en het Wetboek van Strafvordering (Wsv). De relevante artikelen zijn:
- Artikelen 38m tot en met 38p van de Wsr, die de maatregel definiëren en de toepassingsvoorwaarden beschrijven.
- Artikelen 6:2:19 tot en met 6:2:21 en 6:6:14 tot en met 6:6:18 van de Wsv, die de rol van de Openbaar Ministerie (OM) bij de vordering van de maatregel bepalen.
- Artikelen 18c tot en met 18e en 44b tot en met 44q van de Penitentiaire Beginselenwet (Pbw) en de Penitentiaire Maatregel (Pm), die de praktische uitvoering van de ISD-maatregel reguleren.
De maatregel is niet alleen gebaseerd op wetgeving, maar ook op richtlijnen van het OM, zoals de Richtlijn voor Strafvordering bij meerderjarige veelplegers. Deze richtlijnen worden regelmatig herzien en aangepast, zoals bijvoorbeeld de Richtlijn 2013 die vervangt werd door de Richtlijn 2024, die op dit moment van kracht is.
Doelgroep van de ISD-maatregel
De ISD-maatregel is bedoeld voor een brede doelgroep, die niet alleen beperkt is tot gedetineerden, maar ook omvat:
- Verslaafde personen;
- Personen met psychische problematiek;
- Vreemdelingen die geen rechtmatig verblijf in Nederland hebben, zolang zij niet gemakkelijk uitzetbaar zijn.
Sinds 1 juli 2009 is de maatregel ook van toepassing op vreemdelingen, alhoewel het doel daarbij niet gericht is op re-integratie in de Nederlandse samenleving, maar op voorbereiding op terugkeer in hun land van herkomst. In dergelijke gevallen wordt ook aandacht besteed aan het leren van vaardigheden die nuttig zijn in het herkomstland.
Toepassingsvoorwaarden en definities
De ISD-maatregel kan alleen worden opgelegd aan zeer actieve veelplegers of stelselmatige daders, zoals deze worden gedefinieerd in de Richtlijnen van het OM.
Zeer actieve veelpleger
Een zeer actieve veelpleger wordt gedefinieerd als een persoon van 18 jaar of ouder, die over een periode van 5 jaar – waarvan het peiljaar het laatste jaar vormt – meer dan 10 proces-verbaal (pv’s) tegen zich heeft zien opmaken, waarvan ten minste één in het peiljaar. Deze pv’s moeten zijn ingeleid door de politie en zijn gestuurd naar het OM. Processen-verbaal die zijn afgedaan met een technisch sepot of waarbij de verdachte is vrijgesproken, mogen niet meegeteld worden.
Stelselmatige dader
Een stelselmatige dader is een zeer actieve veelpleger die, binnen een periode van 5 jaar voorafgaand aan het gepleegde feit, ten minste drie maal onherroepelijk is veroordeeld voor een vrijheidsbenemende of vrijheidsbeperkende straf of maatregel, of voor een taakstraf. Deze veroordelingen moeten ook werkelijk zijn uitgevoerd.
Vordering en toepassing van de ISD-maatregel
De vordering van de ISD-maatregel is de verantwoordelijkheid van de Openbaar Ministerie. Volgens artikel 38m lid 1 Wsr moet het OM een vordering leggen op basis van bepaalde criteria. De vordering kan pas worden gedaan als de verdachte voldoet aan de definities van zeer actieve veelpleger of stelselmatige dader, zoals vastgelegd in de Richtlijn voor Strafvordering bij meerderjarige veelplegers.
Werkwijze van het OM
De werkwijze bij de ISD-maatregel is als volgt:
- Proces-verbaal van de politie: Het proces-verbaal moet duidelijk zijn opgesteld en de verdachte moet aan de criteria voldoen.
- Rapportage van de reclassering: Het OM bezoekt de rapportage van de reclassering om inzicht te krijgen in de criminogene factoren, de beïnvloedbaarheid, en het risico op recidive.
- Risc-rapportage: In het kader van het ISD-traject wordt een Risc-rapportage opgesteld. Als de reclassering dit niet kan doen, volgt een standaard reclasseringsrapport.
- Voorwaarden en beschikbaarheid: De rechter kan de maatregel slechts opleggen als de vordering van het OM daartoe strekt. Ook moet er een ISD-plaats beschikbaar zijn.
De rechter is verplicht om het advies van de reclassering te beoordelen, maar deze bevat niet per se een advies van een gedragsdeskundige. In de meeste gevallen is het advies rechtstreeks gericht op het opleggen van de ISD-maatregel.
Jurisprudentie en richtlijnen in de praktijk
De Hoge Raad en andere rechters hebben zich meerdere keren uitgesproken over de toepassing en voordingen van de ISD-maatregel. Bijvoorbeeld in 2011 moest de Hoge Raad bepalen of een verdachte die in het peiljaar is vrijgesproken, nog steeds aan de definities van zeer actieve veelpleger voldoet. De rechter stelde dat de vrijspraak in het peiljaar geen beletsel vormt voor het opleggen van de maatregel.
Daarnaast zijn er ook wetgevingswijzigingen geweest, zoals in 2013, waarin de Richtlijn 2004 vervangen werd door de Richtlijn 2013, en later door de Richtlijn 2024. Deze richtlijnen bepalen de vorderingscriteria, vrijheidsbenemende straffen, en extra eisen die moeten worden voldaan.
Toepassing op vreemdelingen
Sinds 2009 is de ISD-maatregel ook van toepassing op vreemdelingen die geen rechtmatig verblijf in Nederland hebben. Dit geldt alleen voor personen die niet gemakkelijk uitzetbaar zijn. De maatregel is niet bedoeld voor herintegraatie in Nederland, maar voor voorbereiding op terugkeer naar het land van herkomst. In dat kader wordt ook aandacht besteed aan het leren van vaardigheden die nuttig zijn in het herkomstland.
Ondergrens en toepassing
De ISD-maatregel is een vrijheidsbenemende maatregel, wat betekent dat de maatregel minimaal één maand moet duren. Er is een ondergrens van één maand voorgeschreven, zoals aangegeven in de meeste richtlijnen.
Conclusie
De ISD-maatregel is een belangrijk instrument in het strafrecht en herstelbeleid, gericht op stelselmatige daders en veelplegers. De maatregel is juridisch verankerd in het Wetboek van Strafrecht, de Wetboek van Strafvordering, en de Penitentiaire beginselenwet. De toepassing van de maatregel is beperkt tot personen die aan bepaalde criteria voldoen, zoals zeer actieve veelplegers en stelselmatige daders.
De Openbaar Ministerie heeft een centrale rol bij de vordering van de maatregel, waarbij ook reclassingsrapportages en Risc-rapportages een belangrijke rol spelen. De rechter kan de maatregel slechts opleggen als de vordering van het OM daartoe strekt en er een ISD-plaats beschikbaar is.
De maatregel is ook van toepassing op vreemdelingen die niet gemakkelijk uitzetbaar zijn, maar dan dient de maatregel gericht te zijn op terugkeer en herintegraatie in het herkomstland. De Hoge Raad en andere rechters hebben zich meerdere keren uitgesproken over de grenzen en toepassingsvoorwaarden van de maatregel, zoals bijvoorbeeld in het kader van vrijspraak in het peiljaar of technische sepot.
De ISD-maatregel is een duurzaam beleidsinstrument dat bijdraagt aan criminele recidivevermindering en sociale stabiliteit. Het is van belang dat de maatregel wordt toegepast binnen de juridische kaders, met aandacht voor de rechten van de verdachte en de belangen van de samenleving.