Inleiding
In Nederland is het probleem van herhaalde criminele gedragingen een maatschappelijke kwestie die op professionele en systematische wijze benaderd moet worden. In dat kader speelt de ISD-maatregel (Inrichting voor Stelselmatige Daders) een centrale rol bij de re-integratie van veelplegers. Deze maatregel richt zich op volwassenen die binnen vijf jaar minstens drie keer zijn veroordeeld, vaak met bijbehorende problemen als verslaving, psychische stoornissen of verstandelijke beperkingen. Het doel van de ISD-maatregel is niet alleen om het gedrag te veranderen, maar ook om te voorzien in een stabiele terugkeer in de maatschappij.
De maatregel bestaat uit verschillende fasen, namelijk de intramurale fase (gesloten deel), de tussenfase (halfopen deel) en de extramurale fase (open deel), die elk hun eigen doelen en uitdagingen kennen. Een belangrijk aspect van de ISD-maatregel is de nadruk op ontwikkelingsgerichte rehabilitatie. Dit houdt in dat de individuele wensen en mogelijkheden van de cliënt centraal staan in het re-integratieproces. De samenwerking met zorginstellingen, gemeenten en hulpverleners speelt hierbij een essentiële rol.
In dit artikel wordt een diepgaande analyse gemaakt van de factoren die bijdragen aan de succesvolle re-integratie van ISD-ers, met aandacht voor het belang van het re-integratieplan, het verblijfsplan, het detentieklimaat, en de rol van externe hulp. Ook wordt ingegaan op de uitdagingen en voorwaarden die een rol spelen in de extramurale fase en de betekenis van het creëren van een motiverende omgeving.
Wat is de ISD-maatregel?
De ISD-maatregel is een juridische maatregel die wordt toegepast op stelselmatige daders. Deze maatregel is bedoeld voor volwassenen die binnen een periode van vijf jaar minstens drie keer onherroepelijk zijn veroordeeld voor een misdrijf. Vaak hebben deze personen complexe problemen, zoals verslaving, psychische stoornissen of verstandelijke beperkingen. De ISD-maatregel wordt opgelegd door de rechter en kan gedurende maximaal twee jaar gelden.
Het doel van de ISD-maatregel is om deze personen intensief te begeleiden en te behandelen in een speciale inrichting, waarbij het accent ligt op re-integratie in de maatschappij. Onderzoek toont aan dat de recidivegraad na afronding van de ISD-maatregel aantoonbaar daalt. Dit benadrukt de effectiviteit van een geïntegreerde en langdurige aanpak in vergelijking met traditionele strafmaatregelen.
De ISD-maatregel is geregeld in het Wetboek van Strafrecht (WvS) en het Wetboek van Strafvordering (WvSv). Deze maatregel is niet te combineren met een vrijheidsstraf. In plaats daarvan wordt de ISD-maatregel opgelegd als een alternatief voor een gewone gevangenisstraf, wanneer de rechter acht dat re-integratie een betere maatschappelijke en juridische oplossing biedt.
Fasen van de ISD-maatregel
De ISD-maatregel is opgebouwd in drie fasen, die elk een specifieke rol spelen in het re-integratieproces.
Intramurale fase (gesloten deel)
De eerste fase van de ISD-maatregel vindt plaats in een gesloten inrichting, waar de ISD-er zich binnen de muren van de gevangenis bevindt. Deze fase is vooral bedoeld voor screening, diagnostiek en stabilisatie. Tijdens deze periode wordt een gedetailleerd re-integratieplan opgesteld, waarin wordt bepaald wat de wensen en behoeften van de ISD-er zijn. Ook wordt een verblijfsplan opgesteld, dat de manier waarop de maatregel tenuitvoer wordt gelegd beschrijft.
Op de ISD-afdeling werken enkel zorg- en behandelingswerkers, die speciaal zijn opgeleid voor deze aanpak. Dit is essentieel, aangezien ISD-ers vaak complexe problemen hebben. De focus ligt op het stabiliseren van psychische stoornissen, het stimuleren van zelfverzorging, en het aanbieden van structuren die helende effecten hebben. Omdat de ISD-afdeling specifiek is ingericht voor deze doelgroep, zijn ISD-ers in beginsel niet ondergebracht met andere gedetineerden, behalve wanneer dit noodzakelijk is om te voldoen aan het aantal bedden of om andere redenen die in het voordeel van de ISD-er zijn.
De intramurale fase duurt minimaal één jaar. Dit is belangrijk, omdat re-integratie een langdurig proces is dat veel tijd en aandacht vereist. Gedurende deze periode wordt er veel aandacht besteed aan begeleiding, behandeling en motivatie. De ISD-er krijgt individuele aandacht, waaronder mentorgesprekken, dagbesteding en ondersteuning bij de basislevensbehoeften zoals huisvesting en financiën.
Tussenfase (halfopen deel)
De tussenfase, ook wel halfopen fase genoemd, is bedoeld om de overgang van een gesloten omgeving naar een open, extramurale setting geleidelijk te laten verlopen. Tijdens deze fase verblijft de ISD-er op een ISD-afdeling, maar verricht hij activiteiten buiten de inrichting. Deze activiteiten kunnen bijvoorbeeld bestaan uit werk, dagbesteding, ambulante behandeling of scholingstrajecten.
De tussenfase is een belangrijk onderdeel van het re-integratieproces, omdat het de ISD-er helpt om aan een leven buiten de gevangenis te wennen. Het biedt de kans om de vaardigheden en houdingen die zijn ontwikkeld in de intramurale fase, toe te passen in een realistische omgeving. Deze fase is een voorbereiding op de extramurale fase en helpt om te voorkomen dat de ISD-er zich te abrupt losmaakt van de begeleiding die hij binnen de inrichting heeft gekregen.
Extramurale fase (open deel)
De extramurale fase is het laatste deel van de ISD-maatregel en vindt plaats volledig buiten de muren van de inrichting. Tijdens deze fase kan de ISD-er op verschillende manieren worden ondergebracht, afhankelijk van zijn behoeften. Mogelijke oplossingen zijn:
- Plaatsing in een externe zorginstelling
- Plaatsing in een begeleide woonvoorziening met dagbesteding en ambulante zorg
- Zelfstandig wonen met dagbesteding en ambulante zorg en ondersteuning
De extramurale fase kan variëren in duur, van zes maanden tot anderhalf jaar. Tijdens deze periode wordt er gelet op naleving van bepaalde voorwaarden, zoals het niet pleigen van strafbare feiten, het niet gebruiken van harddrugs, en het volgen van aanwijzingen van de trajectbegeleider. De reclassering houdt toezicht op het verloop van deze fase en rapporteert maandelijks over de voortgang aan de directeur.
Als de ISD-er de voorwaarden niet naleeft of zich onttrekt aan opname of begeleiding, kan er sprake komen van een tijdelijke terugplaatsing in de inrichting. Deze beslissing valt in handen van de selectiefunctionaris, die op basis van advies van de directeur deze stap kan nemen.
De extramurale fase is een cruciale fase in het re-integratieproces, omdat het de ISD-er de kans biedt om zich volledig in de maatschappij te re-integreren. De samenwerking met zorginstellingen, gemeenten en hulpverleners speelt hierbij een essentiële rol.
Ontwikkelingsgerichte rehabilitatie
Een kernaspect van de ISD-maatregel is de nadruk op ontwikkelingsgerichte rehabilitatie. Deze aanpak is afgeleid van de Boston-benadering, waarbij het doel is om de cliënt te ondersteunen bij het kiezen, verkrijgen en behouden van doelen, met zo min mogelijk professionele hulp. Deze aanpak is gebaseerd op de overtuiging dat mensen met psychische stoornissen of andere beperkingen beter functioneren wanneer ze actief meebeslissen over hun toekomst.
De kern van de ontwikkelingsgerichte rehabilitatie is het herstelproces dat samen met de cliënt wordt ontwikkeld. Dit proces is persoonlijk afgestemd en richt zich op de wensen en behoeftes van de ISD-er. De doelen die worden gesteld, zijn realistisch en betekenisvol voor de cliënt. De focus ligt op het creëren van een gevoel van succes en tevredenheid, wat essentieel is voor langdurige re-integratie.
Een belangrijk voordeel van deze aanpak is dat het niet alleen gericht is op het verminderen van criminele gedragingen, maar ook op het versterken van het individu. Door middel van actieve betrokkenheid van de cliënt in het re-integratieproces, kan een dieper gevoel van eigenwaarde en controle worden ontwikkeld. Dit kan leiden tot een verminderde afhankelijkheid van professionele hulp en een grotere mate van zelfstandigheid.
Rol van het verblijfsplan en het detentieklimaat
Bij het starten van de ISD-maatregel worden twee belangrijke documenten opgesteld: het verblijfsplan en het detentieklimaat.
Verblijfsplan
Het verblijfsplan, ook wel re-integratieplan genoemd, geeft een overzicht van de manier waarop de ISD-maatregel tenuitvoer zal worden gelegd. Het bevat een diagnose van de lichamelijke en geestelijke gesteldheid van de ISD-er, evenals een individueel begeleidingsplan. Het verblijfsplan wordt binnen een maand na het starten van de maatregel opgesteld, en het wordt in samenwerking met verschillende partijen gemaakt, zoals de trajectbegeleider, het psycho-medisch overleg en de gemeente.
Het verblijfsplan is essentieel omdat het dient als richtsnoer voor de begeleiding en behandeling van de ISD-er gedurende de gehele maatregel. Het plan bevat doelen, tijdsplannen, verantwoordelijkheden en evaluatiecriteria. Doordat het verblijfsplan individueel is afgestemd, kan het efficiënt worden aangepast aan de wensen en behoeftes van de ISD-er.
Detentieklimaat
Het detentieklimaat in de intramurale fase is van groot belang voor de succesvolle re-integratie van de ISD-er. Op de ISD-afdeling moet een motiverend en stimulerend klimaat heersen. Dit betekent dat de omgeving zo moet zijn ingericht dat de ISD-er zich gerust, gestructureerd en gesteund voelt. De focus ligt op het bieden van een veilige en gerichte omgeving waarin de ISD-er zich kan ontwikkelen.
Het detentieklimaat wordt beïnvloed door verschillende factoren, zoals de individuele aandacht, de begeleiding, de dagbesteding en de samenspraak met zorginstellingen. Een goed detentieklimaat helpt om het gevoel van onveiligheid en isolement te verminderen, wat vaak voorkomt bij ISD-ers. Daarnaast draagt een positief detentieklimaat bij aan het creëren van een betekenisvolle en gerichte dagritme, wat essentieel is voor de stabilisatie van psychische stoornissen en het ontwikkelen van zelfverzorgingsvaardigheden.
Samenwerking met externe partijen
Een essentieel element van de ISD-maatregel is de samenwerking met externe partijen, zoals zorginstellingen, gemeenten en hulpverleners. Deze samenwerking is van groot belang voor de succesvolle re-integratie van de ISD-er in de maatschappij.
Zorginstellingen
Zorginstellingen spelen een centrale rol in het re-integratieproces. Ze bieden ambulante zorg, dagbesteding en ondersteuning aan de ISD-er. Dit is vooral belangrijk in de extramurale fase, waar de ISD-er volledig in de maatschappij moet functioneren. De samenwerking met zorginstellingen zorgt ervoor dat de ISD-er toegang heeft tot professionele hulp bij psychische stoornissen, verslavingen en andere problemen. Daarnaast helpt het bij het stabiliseren van zijn mentale toestand en het ontwikkelen van levensvaardigheden.
Gemeenten
Gemeenten zijn betrokken bij de ISD-maatregel op verschillende manieren. Ze kunnen bijvoorbeeld betrokken zijn bij het opstellen van het verblijfsplan en het begeleiden van de ISD-er in de extramurale fase. De gemeente kan ook verantwoordelijk zijn voor ondersteuning op het gebied van huisvesting, financiële hulp en schuldhulpverlening. Deze samenwerking is essentieel om ervoor te zorgen dat de ISD-er de basislevensbehoeften kan dekken en zich op een stabiele manier in de maatschappij kan re-integreren.
Hulpverleners
Hulpverleners, zoals trajectbegeleiders en reclassering, zijn betrokken bij het re-integratieproces van de ISD-er. Ze bieden professionele begeleiding en ondersteuning op verschillende niveaus. De trajectbegeleider is verantwoordelijk voor de dagelijkse begeleiding van de ISD-er en helpt bij het stellen van doelen, het volgen van het verblijfsplan en het rapporteren over de voortgang. De reclassering houdt toezicht op de naleving van voorwaarden en zorgt voor een maandelijkse evaluatie van het re-integratieproces.
De samenwerking met externe partijen is van groot belang voor de succesvolle re-integratie van ISD-ers. Door middel van deze samenwerking kan een integrale aanpak worden gerealiseerd die gericht is op het creëren van een stabiele toekomst voor de ISD-er.
Uitdagingen en voorwaarden in de extramurale fase
De extramurale fase is een uitdaging op zich, omdat de ISD-er zich volledig in de maatschappij bevindt. Tijdens deze fase zijn er voorwaarden die moeten worden nageleefd, zoals het niet pleigen van strafbare feiten, het niet gebruiken van harddrugs en het volgen van aanwijzingen van de trajectbegeleider. Deze voorwaarden zijn bedoeld om te zorgen dat de ISD-er zich gedraagt op een manier die positief is voor de maatschappij en voor zichzelf.
De naleving van deze voorwaarden is essentieel voor een succesvolle re-integratie. Als de ISD-er de voorwaarden niet naleeft, kan er sprake komen van een tijdelijke terugplaatsing in de inrichting. Deze stap is bedoeld om ervoor te zorgen dat de ISD-er zich weer aan de voorwaarden houdt en dat het re-integratieproces opnieuw kan worden ingezet. De selectiefunctionaris beslist over deze tijdelijke terugplaatsing, op basis van advies van de directeur.
De extramurale fase vraagt veel van de ISD-er, maar het is ook een kans om zich volledig in de maatschappij te re-integreren. Door middel van professionele begeleiding en samenwerking met externe partijen kan het re-integratieproces worden ondersteund en gevoerd op een manier die positief is voor de ISD-er en voor de maatschappij.
Conclusie
De ISD-maatregel is een effectieve aanpak voor stelselmatige daders die complexe problemen hebben, zoals verslaving, psychische stoornissen of verstandelijke beperkingen. Door middel van een geïntegreerde aanpak, bestaande uit de intramurale fase, de tussenfase en de extramurale fase, kan een succesvolle re-integratie worden bereikt. De nadruk op ontwikkelingsgerichte rehabilitatie, het creëren van een motiverende omgeving en de samenwerking met externe partijen zijn essentieel voor dit proces.
De succesvolle re-integratie van ISD-ers hangt af van verschillende factoren, zoals het stellen van realistische doelen, de aanwezigheid van professionele begeleiding en het aanbieden van stabiele ondersteuning. De samenwerking met zorginstellingen, gemeenten en hulpverleners speelt een cruciale rol in het creëren van een betekenisvolle toekomst voor de ISD-er. Door middel van deze samenwerking kan een gevoel van succes en tevredenheid worden ontwikkeld, wat essentieel is voor langdurige re-integratie.
De ISD-maatregel is een bewezen effectieve maatregel die niet alleen leidt tot een lagere recidivegraad, maar ook bijdraagt aan een positievere maatschappij. Door middel van een systematische en persoonlijke aanpak kan elke ISD-er de kans krijgen om zich opnieuw in te lijven in de maatschappij, met het oog op een stabiele en betekenisvolle toekomst.