Inleiding
De Maatregel Inrichting Stelselmatige Daders (ISD) is sinds 2004 opgenomen in het Nederlandse strafrechtssysteem. Deze maatregel richt zich op personen die herhaaldelijk betrokken raken bij ernstige criminaliteit en wordt opgelegd om het patroon van vrijlating en terugval te doorbreken. Het doel is niet alleen korte termijn effecten te behalen, zoals het verminderen van criminaliteit in het directe nu, maar ook op lange termijn bij te dragen aan gedragsverandering en maatschappelijke stabiliteit.
Uit onderzoeken blijkt dat de ISD-maatregel effectiever is dan standaard gevangenisstraffen in het verminderen van recidive. Echter, ook zijn er kritische analyses en verbeterpunten die zijn opgemerkt. Deze gaan onder andere over de beperkte duur van de maatregel, de balans tussen zorg en beveiliging, en de noodzaak voor een landelijke visie en uniforme aanpak.
In dit artikel worden de korte en lange termijn effecten van de ISD-maatregel besproken, met aandacht voor de doelstellingen, praktijkuitvoering, evaluaties en aanbevelingen voor verbetering. Aan de hand van recente onderzoeken en beleidsdocumenten wordt een overzicht gegeven van de impact van deze maatregel.
Korte termijn effecten van de ISD-maatregel
Verlaging van criminaliteit en recidive
De ISD-maatregel is vooral gericht op het verminderen van de directe impact van criminaliteit. Door stelselmatige daders gedurende een periode van maximaal twee jaar in een specifiek inrichting te plaatsen, wordt het zogenaamde incapacitatie-effect benut. Dit betekent dat door het tijdelijk vasthouden van deze personen, het aantal delicten dat zij in de samenleving plegen, wordt verminderd. Uit een recente effectmeting door het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatie Centrum (WODC) is gebleken dat het recidivepercentage na twee jaar uitstroom uit de ISD gemiddeld 12% lager is dan bij personen die een reguliere sanctie, zoals een kortdurende gevangenisstraf, kregen.
Deze korte termijn effecten zijn aanzienlijk en tonen aan dat de ISD-maatregel effectief is in het verlagen van het aantal strafzaken per jaar. Zo worden tussen de 1.486 en 2.408 strafzaken per jaar voorkomen. Dit is een belangrijke bijdrage aan maatschappelijke veiligheid en het verlagen van het aantal herhaalde criminaliteitsgevallen.
Beveiliging en risicobeheersing
Een ander belangrijk korte termijn doel van de ISD is de beveiliging van de samenleving. Door stelselmatige daders op te sluiten, wordt het risico op hun verdere delicten verminderd. Dit is vooral relevant voor daders met een ernstig strafblad en complexe problematiek, bijvoorbeeld door drugsgebruik, psychische aandoeningen of sociale isolatie. De ISD biedt een omgeving waarin deze risico’s worden beheerst via toezicht, beperkte vrijheid en een gestructureerd leefritme.
Structuur en dagritme
De inrichting van de ISD biedt ook korte termijn voordelen in de vorm van structurele ondersteuning. Stelselmatige daders die meestal in chaotische omstandigheden leven, kunnen in deze omgeving een regelmatig dagritme ontwikkelen. Hierdoor wordt het mogelijk om basisvaardigheden zoals hygiëne, slapen en eetpatronen aan te leren. Dit leidt niet alleen tot een verbetering van hun algehele leefomstandigheden, maar ook tot een verhoogde mogelijkheid voor gedragsverandering.
Intensieve programma's
Bij duidelijke aanknopingspunten voor gedragsverandering en recidivevermindering wordt een intensief programma aangeboden. Deze programma's zijn bedoeld om de korte termijn risico’s te verminderen en een basis te leggen voor langere hersteltrajecten. De aanbieding van deze programma's is echter afhankelijk van de individuele behoeften van de betrokkene, en wordt daarom niet voor iedereen toegepast.
Lange termijn effecten van de ISD-maatregel
Recidivevermindering en gedragsverandering
Hoewel de ISD-maatregel zich in de korte termijn richt op het verminderen van criminaliteit, is er ook een subsidiair doel om op lange termijn bij te dragen aan gedragsverandering. Dit houdt in dat de maatregel niet alleen gericht is op het tijdelijk uitsluiten van de samenleving, maar ook op het oplossen van de persoonlijke problematiek van de dader. Dit kan bijvoorbeeld zijn gericht op de oorzaken van criminaliteit zoals psychische aandoeningen, druggebruik, sociale uitsluiting of lage levenskwaliteit.
Een effectieve langere interventie houdt meestal een combinatie van zorg, begeleiding en herstel in. Echter, uit het onderzoek is gebleken dat de huidige aanpak niet altijd voldoende is om langdurige gedragsverandering te bewerkstelligen. De duur van de maatregel is beperkt tot twee jaar, terwijl veel betrokkenen langer dan dat zorg nodig hebben. Daarnaast is de nadruk op zorg en begeleiding in de praktijk vaak onderbelicht door het strafklimaat van de inrichting.
Continuïteit van zorg en begeleiding
Een belangrijk aspect van de lange termijn effecten van de ISD-maatregel is de continuïteit van zorg en begeleiding. De onderzoekers stellen dat de overdracht tussen ketenpartners – zoals gedragsdeskundigen, casemanagers en woonzorg – moet worden verbeterd. Dit betekent dat de ISD-trajecten moeten worden uitgebreid met geleidelijke verlopende fasen en een soepele overgang naar extramurale interventies. Zonder deze continuïteit is het risico op terugval groot, aangezien het post-ISD-leven vaak ongestructureerd en onveilig is.
Landelijke visie en uniforme aanpak
Het onderzoek onderstreept ook de noodzaak van een landelijke visie op de ISD. Tegenwoordig zijn de inrichtingen en de praktijk van de maatregel sterk verschillend tussen de diverse penitentiaire inrichtingen. Dit leidt tot ongelijkheid in de kwaliteit van de zorg en begeleiding die wordt aangeboden. Door een uniforme aanpak te realiseren – waarbij zorg en behandeling centraal staan – kan de effectiviteit van de ISD worden verbeterd.
Sociale herintegraatie
Een succesvolle langere herintegraatie in de samenleving is een van de doelen van de ISD. Dit betekent dat personen na hun periode in de inrichting in staat moeten zijn om functioneel te zijn in hun dagelijkse leefomgeving. Dit omvat onder andere het aanleren van sociale vaardigheden, het opbouwen van een netwerk en het behouden van een stabiele woon- en leefomgeving. De ISD-maatregel moet dus niet alleen gericht zijn op het verminderen van criminaliteit, maar ook op het opbouwen van een betere levenskwaliteit.
Kritische analyses en verbeterpunten
Beperkte duur van de maatregel
Een van de belangrijkste kritische analyses van de ISD is de beperkte duur van de maatregel. Hoewel de maatregel maximaal twee jaar duurt, is dit volgens de onderzoekers vaak onvoldoende voor de complexe problematiek van de betrokkenen. Deze personen hebben vaak langdurige zorg nodig die na de ISD moet worden voortgezet. De onderzoekers stellen daarom voor om de duur van de maatregel te verlengen of de mogelijkheid te geven tot een gecontroleerde overgang naar extramurale zorg.
Balans tussen zorg en beveiliging
De balans tussen zorg en beveiliging is een ander kritisch punt. In de praktijk is de nadruk vaak sterk op beveiliging, terwijl zorg en behandeling aan de kant worden geschoven. Dit is in tegenspraak met de subsidiaire doelstelling van de ISD, namelijk het oplossen van persoonlijke problematiek. De onderzoekers adviseren om het regime van de ISD los te koppelen van het algemene detentieregime in de penitentiaire inrichting. Dit zou het leefklimaat van de ISD meer moeten richten op herstel en behandeling.
Onvoldoende zorg en begeleiding
Het aanbod van zorg en begeleiding binnen de ISD is volgens de onderzoekers onvoldoende. Op alle onderzochte locaties wordt de inzet van gedragsdeskundigen (zoals psychiaters en psychologen) geacht te zijn onvoldoende. Dit heeft gevolgen voor de kwaliteit van de interventies en de effectiviteit van de maatregel. Het onderzoek adviseert om de zorgproces te herzien en te verbeteren, bijvoorbeeld door de samenwerking tussen ketenpartners te versterken.
Verduidelijking van het doel van de ISD
De doelstelling van de ISD is volgens de onderzoekers onvoldoende duidelijk. Ligt de nadruk op het incapacitatie-effect – het tijdelijk uitsluiten van criminaliteit – of op het aanpakken van de oorzaken van criminaliteit? Deze vraag moet worden verduidelijkt om de effectiviteit van de maatregel te verhogen. De onderzoekers adviseren om een duidelijke behandelvisie uit te werken die aangeeft hoe en op welke manier stelselmatige daders met complexe problematiek in een detentie- of extramurale setting kunnen worden begeleid.
Praktijkuitvoering en variaties
Uitvoering in verschillende inrichtingen
De praktijkuitvoering van de ISD is onderzocht in vijf penitentiaire inrichtingen: Rotterdam, Veenhuizen, Vught, Zaanstad en Zwolle. Deze inrichtingen tonen aanzienlijke verschillen in de fysieke en inhoudelijke inrichting van de ISD. Op alle locaties wordt de inzet van gedragsdeskundigen geacht onvoldoende te zijn. Dit wijst op het feit dat de ISD niet uniform wordt uitgevoerd, wat gevolgen heeft voor de kwaliteit van de zorg en begeleiding.
Professionals en betrokkenheid
Hoewel er kritiek is op de uitvoering van de ISD, benadrukken de onderzoekers het enthousiasme en de betrokkenheid van de professionals die binnen de ISD werken. Deze mensen steken veel inzicht en middelen in het allesomvattende doel van maatschappijbeveiliging. Echter, ze werken met beperkingen, zoals een beperkte duur van de maatregel, onvoldoende zorg en begeleiding, en een onduidelijk doel.
Toekomstige ontwikkelingen
De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) is gestart met een traject om een landelijke uniformering van de ISD te realiseren. Dit houdt in dat er meer aandacht komt voor de balans tussen zorg en beveiliging. Ook zal de manier waarop intensieve interventies leiden tot gedragsverandering worden nader uitgewerkt. Een belangrijk onderdeel van dit traject is het Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie (NIFP), dat nieuwe kaders voor de ISD ontwikkelt.
Conclusie
De Maatregel Inrichting Stelselmatige Daders (ISD) is een belangrijk onderdeel van het Nederlandse strafrechtssysteem. Het richt zich op personen die herhaaldelijk betrokken raken bij ernstige criminaliteit en biedt een alternatief voor standaard gevangenisstraffen. De korte termijn effecten van de ISD zijn aanzienlijk en tonen aan dat de maatregel effectief is in het verminderen van criminaliteit en recidive. Echter, ook zijn er verbeterpunten die zijn geïdentificeerd, zoals de beperkte duur van de maatregel, de balans tussen zorg en beveiliging en de noodzaak voor een landelijke visie en uniforme aanpak.
De ISD-maatregel moet niet alleen gericht zijn op het tijdelijk uitsluiten van criminaliteit, maar ook op het oplossen van de oorzaken van herhaalde criminaliteit. Door zorg en begeleiding centraal te stellen en een geleidelijke overgang naar extramurale interventies te realiseren, kan de effectiviteit van de maatregel worden verbeterd. Ook is het belangrijk dat de ISD-maatregel uniform wordt uitgevoerd in alle penitentiaire inrichtingen, zodat de kwaliteit van de zorg en begeleiding overal gelijk is.
De ISD-maatregel is een kosteneffectieve en effectieve maatregel die bijdraagt aan maatschappelijke veiligheid. Door investeringen te doen in de uitvoering en verbetering van deze maatregel, kan de ISD nog effectiever worden in het verminderen van criminaliteit en het bevorderen van gedragsverandering. Het onderzoek van het IVO biedt concrete aanbevelingen voor verbetering, waarmee het beleid rondom de ISD verder kan worden versterkt.