De ISD-maatregel (Inrichting voor Stelselmatige Daders) is een dwangmaatregel binnen het Nederlandse strafrecht die gericht is op personen die zich herhaaldelijk betrokken raken bij ernstige criminaliteit. Deze maatregel is bedoeld om het patroon van herhaling van strafbare feiten te doorbreken, door stelselmatige daders tijdelijk in een speciaal ingerichte inrichting te plaatsen. De evaluatie van de korte- en langetermijneffecten van deze maatregel is van belang om inzicht te krijgen in de effectiviteit en de mogelijke verbeteringen van het beleid. In dit artikel wordt ingegaan op de evaluatieresultaten, de doelstellingen van de ISD-maatregel, en de kritische aandachtspunten die in het onderzoek naar voren kwamen.
Inleiding
De ISD-maatregel is een onderdeel van de bredere strategie van het Nederlandse justitiebeleid om de recidivecijfers te verlagen en de samenleving veiliger te maken. De maatregel richt zich op zogenaamde stelselmatige daders, die zich herhaaldelijk betrokken raken bij ernstige feiten. Deze daders worden voor een periode van maximaal twee jaar in een inrichting geplaatst die specifiek is ingericht voor dit doel. De maatregel is bedoeld om door middel van intensieve programma’s, ondersteuning en begeleiding, het gedrag van deze daders te veranderen en het risico op herhaling van strafbare feiten te verminderen.
De evaluatie van de ISD-maatregel, zoals voorgesteld in diverse rapporten van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatie Centrum (WODC), richt zich op zowel korte- als langetermijneffecten. De korte-termeffecten omvatten bijvoorbeeld de directe impact van de inrichting op het gedrag van de daders tijdens hun verblijf. De langetermijneffecten zijn gericht op de duurzame veranderingen in gedrag, recidivecijfers en het algemene effect op de samenleving na de maatregel.
Doelstellingen van de ISD-maatregel
De ISD-maatregel is ontworpen met duidelijke doelstellingen die gericht zijn op het verbeteren van de veiligheid in de samenleving. Eén van de kerndoelen is het terugdringen van ernstige criminaliteit en onveiligheid die ontstaat door stelselmatige daders. Deze daders worden gedefinieerd als personen die zich herhaaldelijk betrokken raken bij ernstige feiten, zoals diefstal, mishandeling of andere vormen van geweld.
Een belangrijk aspect van de ISD-maatregel is de aanbieding van intensieve programma’s voor gedragsverandering. Deze programma’s zijn alleen mogelijk als er duidelijke aanknopingspunten zijn voor herstel en gedragsverandering. Dit betekent dat niet iedere stelselmatige dader automatisch een aanbod krijgt, maar dat de toegang tot de inrichting afhankelijk is van de kans op positieve verandering. Het doel is om het cyclische patroon van "vastzitten – vrijkomen – terugvallen" dat vaak bij deze groep voorkomt, te doorbreken.
Door middel van een intensief programma, inclusief begeleiding en ondersteuning, wordt geprobeerd om de onderliggende problemen van de daders aan te pakken. Dit kan bijvoorbeeld gaan om sociale, economische of psychologische problemen die bijdragen aan de herhaling van criminaliteit. De ISD-maatregel is dus niet alleen gericht op bestraffing, maar ook op het bevorderen van herstel en preventie.
Korte-termeffecten van de ISD-maatregel
De korte-termeeffecten van de ISD-maatregel zijn gericht op de impact van het verblijf in de inrichting op het gedrag van de daders. Tijdens hun verblijf worden de daders onderworpen aan een intensief programma dat gericht is op gedragsverandering. Dit programma kan onder andere bestaan uit psychologische begeleiding, sociaal-vaardigheidentrainingen, en ondersteuning bij het opbouwen van een stabiele leefomgeving.
Een belangrijke korte-termeeffect is dat de daders tijdens hun verblijf in de inrichting minder kans hebben om nieuwe feiten te plegen. Dit komt vooral tot uiting tijdens de duur van de maatregel, waarin de daders in een beheerde omgeving leven en begeleid worden. Uit evaluaties is gebleken dat er in de korte termijn een positieve invloed is op het gedrag van de daders, hoewel dit effect niet altijd blijft hangen.
Een ander korte-termeffect is de verandering in gedragspatronen tijdens het verblijf. Door middel van begeleiding en ondersteuning leren de daders nieuwe manieren om met conflicten om te gaan, te communiceren en zich verantwoordelijk te voelen. De inrichting biedt een veilige omgeving waarin de daders de kans krijgen om hun gedrag te heroverwegen en nieuwe keuzes te maken.
Langetermijneffecten van de ISD-maatregel
De langetermijneffecten van de ISD-maatregel zijn gericht op de duurzame veranderingen in gedrag en de impact op de samenleving. Hoewel de maatregel slechts voor een periode van maximaal twee jaar geldt, is het doel om langdurige veranderingen te bewerkstelligen die de kans op herhaling van criminaliteit verlagen.
Een belangrijk langetermijneffect is de vermindering van recidive. Recidive is gedefinieerd als het herhalen van strafbare feiten na het verlaten van de inrichting. Uit evaluaties is gebleken dat de ISD-maatregel in sommige gevallen effect heeft op het verminderen van recidive, maar dat dit effect niet altijd consistent is. De mate van succes hangt onder andere af van de kwaliteit van het programma, de toegankelijkheid van ondersteuning na het verlaten van de inrichting, en de persoonlijke omstandigheden van de dader.
Een ander langetermijneffect is de positieve impact op de samenleving. Door het doorbreken van het cyclische patroon van criminaliteit en recidive wordt de samenleving veiliger. Dit heeft een positieve invloed op het welzijn van burgers en kan leiden tot vertrouwen in het justitiebeleid. Bovendien kan het verbeteren van de leefomstandigheden van de daders leiden tot een lagere druk op de samenleving en een betere integratie in de maatschappij.
Kritische aandachtspunten in de evaluatie
De evaluatie van de ISD-maatregel heeft geleid tot enkele kritische aandachtspunten die van belang zijn voor de verdere ontwikkeling en uitvoering van deze maatregel. Eén van de belangrijkste aandachtspunten is de kwaliteit van de programma’s die aangeboden worden in de inrichting. Uit evaluaties is gebleken dat de kwaliteit van het intensieve programma variabel is, afhankelijk van de inrichting en de begeleiding die beschikbaar is. Dit betekent dat er ruimte is voor verbetering, zowel qua inhoud als uitvoering van de programma’s.
Een ander aandachtspunt is de toegang tot de ISD-maatregel. De maatregel is alleen beschikbaar voor daders die voldoen aan bepaalde criteria, zoals de kans op gedragsverandering. Dit betekent dat niet iedere stelselmatige dader automatisch een aanbod krijgt. Hoewel deze voorwaarden gericht zijn op het efficiënt gebruiken van middelen en het beperken van risico’s, kan het ook leiden tot selectieve toegang en mogelijke ongelijkheid in de toepassing van de maatregel.
Daarnaast is er aandacht voor de langetermijneffecten van de maatregel. Uit evaluaties is gebleken dat het verminderen van recidive niet altijd duurzaam is. De kans op herhaling van criminaliteit is in sommige gevallen hoog, vooral bij daders die na het verlaten van de inrichting geen steun of begeleiding meer ontvangen. Dit betekent dat er behoefte is aan een continu evaluatieproces en aanvullende maatregelen om de langetermijneffecten te versterken.
Onbenut potentieel
Een van de belangrijkste bevindingen uit de evaluatie van de ISD-maatregel is het feit dat er onbenut potentieel is in de uitvoering van de maatregel. Uit onderzoek van het WODC is gebleken dat de effectiviteit van de maatregel sterk afhankelijk is van de kwaliteit van het intensieve programma en de begeleiding die beschikbaar is. In sommige gevallen is het potentieel van de maatregel niet volledig benut, doordat er tekortkomingen zijn in de uitvoering.
Eén van de oorzaken van dit onbenut potentieel is de beperkte toegang tot intensieve programma’s. Hoewel de ISD-maatregel gericht is op gedragsverandering, is niet in alle gevallen een intensief programma mogelijk of geschikt. Dit betekent dat er behoefte is aan een bredere aanpak die ook andere vormen van ondersteuning en begeleiding omvat, zowel tijdens als na het verblijf in de inrichting.
Daarnaast is er aandacht voor de capaciteit van de inrichtingen. De beschikbaarheid van ruimte en middelen om intensieve programma’s uit te voeren is beperkt, wat kan leiden tot wachttijden of selectieve toegang. Dit betekent dat er behoefte is aan investeringen in de infrastructuur en het personeel dat beschikbaar is voor de uitvoering van de programma’s.
Verantwoordelijkheid en samenwerking
Een andere belangrijke aandachtspunt in de evaluatie van de ISD-maatregel is de rol van verantwoordelijkheid en samenwerking. De maatregel is niet alleen gericht op de daders, maar ook op het creëren van een ondersteunende omgeving die de gedragsverandering mogelijk maakt. Dit betekent dat er een samenwerking nodig is tussen verschillende partijen, zoals de inrichting, de begeleiders, de familie van de dader, en de samenleving.
De verantwoordelijkheid van de dader zelf is een cruciaal aspect van de ISD-maatregel. De maatregel is alleen effectief als de dader bereid is tot gedragsverandering en bereid is om meeteamen aan het intensieve programma. Dit betekent dat er een sterke motivatie moet zijn om deel te nemen aan het programma en om nieuwe keuzes te maken. De evaluatie heeft aangetoond dat de mate van betrokkenheid en verantwoordelijkheid van de dader een belangrijke rol speelt in de effectiviteit van de maatregel.
Daarnaast is er behoefte aan samenwerking tussen de inrichting en de samenleving. Na het verlaten van de inrichting is het belangrijk dat de dader wordt ondersteund bij het herintegreren in de maatschappij. Dit kan bijvoorbeeld gaan om ondersteuning bij het vinden van een baan, het opbouwen van sociale contacten, of het creëren van een stabiele leefomgeving. Zonder deze ondersteuning is het risico op herhaling van criminaliteit hoog.
Conclusie
De ISD-maatregel is een belangrijk instrument in het Nederlandse justitiebeleid dat gericht is op het doorbreken van het cyclische patroon van criminaliteit en recidive bij stelselmatige daders. De evaluatie van de korte- en langetermijneffecten van deze maatregel heeft geleid tot inzichten in de effectiviteit en de aandachtspunten die van belang zijn voor de verdere ontwikkeling van de maatregel.
De korte-termeeffecten van de ISD-maatregel omvatten de directe impact van het verblijf in de inrichting op het gedrag van de daders. Tijdens hun verblijf in de inrichting is er een positieve invloed op het gedrag, hoewel dit effect niet altijd blijft hangen. De langetermijneffecten zijn gericht op de duurzame veranderingen in gedrag en de impact op de samenleving. Uit evaluaties is gebleken dat de maatregel in sommige gevallen effect heeft op het verminderen van recidive, maar dat er ruimte is voor verbetering.
Een van de belangrijkste aandachtspunten in de evaluatie is het onbenut potentieel van de maatregel. De effectiviteit van de ISD-maatregel hangt sterk af van de kwaliteit van het intensieve programma en de begeleiding die beschikbaar is. Daarnaast is er behoefte aan een bredere aanpak die ook andere vormen van ondersteuning en begeleiding omvat, zowel tijdens als na het verblijf in de inrichting.
De toekomstige ontwikkeling van de ISD-maatregel vereist dus een continu evaluatieproces en een aanpassing van de maatregel aan de behoeften van de daders en de samenleving. Door middel van samenwerking, investeringen en verbeteringen in de uitvoering van de programma’s kan de ISD-maatregel effectiever worden gemaakt en kan het potentieel van deze maatregel volledig worden benut.