Nederland: Van claimparadijs naar klimaatbeleid – De impact van ISDS op publiek en particulier

Inleiding

In de afgelopen vijftig jaar heeft Nederland zich opgebouwd als een van de belangrijkste landen voor het gebruik van het ISDS-systeem (Investor to State Dispute Settlement). Hiermee kunnen bedrijven juridisch aansprakelijk maken voor de overheid als zij menen dat hun toekomstige winsten zijn ondermijnd door beleidskeuzes. Nederland is niet alleen de oorsprong van dit systeem, maar ook een zogenaamd claimparadijs – een land dat regelmatig als uitgangspunt dient voor aanklachten tegen andere landen, met schadeclaims die soms in de miljarden lopen.

De meest recente gebeurtenis – de 1,4 miljard euro claim van RWE tegen de Nederlandse staat – toont aan dat de overheid nu de gevolgen van haar eigen beleid moet ondergaan. Het is een omslagpunt: niet langer de klager, maar het aangeklaagde. Deze situatie is het gevolg van de brede toepassing van bilaterale investeringsverdragen en het Energy Charter Treaty (ECT), verdragen die in eerste instantie bedoeld waren om investeerders te beschermen, maar die nu ook worden gebruikt om nationale wetgeving, zoals die in klimaatbeleid, aan te tasten.

In dit artikel wordt ingegaan op de geschiedenis, het mechanisme en de gevolgen van ISDS, met een focus op Nederland. We bekijken hoe dit systeem van invloed is op zowel de overheid als particuliere investeerders, en waarom het een cruciale rol speelt bij de uitvoering van klimaatmaatregelen. Bovendien wordt gekeken naar de kritiek op ISDS en de mogelijkheid om dit systeem te beëindigen of aan te passen.

Wat is ISDS en hoe werkt het?

Oorsprong en doel

ISDS staat voor Investor to State Dispute Settlement. Het is een mechanisme dat in investeringsverdragen is opgenomen om particuliere investeerders te beschermen tegen eventuele benadelen door regeringen. Het systeem is ontworpen om investeringen in het buitenland te faciliteren, vooral in landen waar het juridisch klimaat onzeker is of waar er risico’s zijn op nationalisering of discriminatie van buitenlandse bedrijven.

De kern van ISDS is dat bedrijven rechtshulp kunnen zoeken tegen de overheid, zonder dat de overheid recht op aanklacht heeft. Dit betekent dat een regering geen juridische actie kan ondernemen tegen een bedrijf dat zich volgens haar meningsverschillen maakt met beleidsmaatregelen.

Hoe verloopt een ISDS-procedure?

Een ISDS-procedure verloopt vaak via een privé-arbitrage, waarin een onafhankelijke jury (bestaande uit rechtsdeskundigen) beslist over het geschil. Deze jury’s werken buiten het nationale rechtsstelsel en beslissen op basis van verdragsteksten en juridische principes. Het proces is vaak geheim, met beperkte toegang tot documenten en een schaarste aan precedenten. Dit heeft geleid tot kritiek op transparantie en rechtszekerheid.

Een typische ISDS-claim draait om het argument dat een regering een bedrijf benadelen heeft, bijvoorbeeld door het wijzigen van wetgeving, het verbannen van een industrie of het verlagen van subsidies. In dergelijke gevallen kan het bedrijf eisen dat de overheid compensatie betaalt voor verloren inkomsten of aandelenwaarde.

Nederland: Een claimparadijs

De rol van Nederland in het ISDS-systeem

Nederland is sinds de jaren zestig een pionier in de ontwikkeling van ISDS. Het land heeft ruim 90 bilaterale investeringsverdragen (BITs) en is ook een partij van het Energy Charter Treaty (ECT), een internationaal verdrag dat deels verantwoordelijk is voor de toename van ISDS-claims. In 2017 had Nederland al 20 actieve claims vanuit Nederlands gevestigde bedrijven of via Nederlands ondertekende verdragen, voor een totaal van 55 miljard euro. Sindsdien is dit aantal verder gegroeid.

Nederland is wereldwijd bekend geworden als een claimgigant. In de afgelopen vijftig jaar zijn er via Nederlandse verdragen claims voor minstens 100 miljard dollar ingediend. Alleen de Verenigde Staten hebben meer claims gevoerd. Deze cijfers zijn afkomstig uit een rapport van Milieudefensie, TNI, SOMO en Both ENDS, dat uitwijst dat Nederland een sleutelrol speelt in het ISDS-landschap.

Het geval van RWE

Een recent en voorbeeldrijk geval is de claim van RWE tegen de Nederlandse overheid. Het Duitse energiebedrijf eist 1,4 miljard euro aan compensatie voor de sluiting van kolencentrales in Nederland, aangevankt via het ECT. Nederland heeft een wet aangenomen om de energieproductie uit steenkool te beëindigen, in lijn met de klimaatdoelen van het Klimaatkabinet. RWE vindt dat dit een inbreuk is op hun toekomstige winstverwachtingen en wil daarom gecompenseerd worden.

Dit geval is opmerkelijk omdat het Nederland als klager betreft, en niet als aangeklaagde. Het toont aan dat de overheid niet alleen het slachtoffer is in het ISDS-systeem, maar ook een actieve partij in het klachtenproces. Toch blijft Nederland ook een aangeklaagde, zoals blijkt uit de rechtszaken die Shell en ExxonMobil hebben aangespannen over de sluiting van het Groningenveld.

ISDS en klimaatbeleid: In conflict?

Klimaatmaatregelen als reden voor claims

Klimaatmaatregelen vormen een van de belangrijkste redenen voor ISDS-claims. Bedrijven in de fossiele industrie, zoals olie- en gasbedrijven, voelen zich vaak benadeeld wanneer regeringen maatregelen nemen tegen de uitstoot van CO₂ of tegen het gebruik van fossiele brandstoffen. Dit kan zijn bijvoorbeeld door het verbannen van nieuwe gasvelden, het beëindigen van subsidies aan olie- en gaswinning of het verplichten van klimaatvriendelijke alternatieven.

In het geval van Nederland is het Groningenveld een centraal thema. Shell en ExxonMobil hebben rechtszaken aangespannen over de beslissing om de winning van Gronings aardgas te beëindigen. Ondanks dat deze bedrijven tientallen miljarden hebben verdiend uit het Groningse gas, willen ze nu gecompenseerd worden voor de toekomstige inkomsten die ze verliezen door de sluiting van het veld.

Gevolgen voor het klimaatbeleid

ISDS-claims stellen het klimaatbeleid onder druk. Regeringen zijn vaak genoodzaakt om maatregelen te nemen die ze anders niet zouden nemen, om te voorkomen dat ze juridisch worden aangeklaagd. Dit leidt tot een verlamming van beleidsmakers, die bang zijn voor juridische gevolgen wanneer ze wetten wijzigen of nieuwe regels invoeren.

Een voorbeeld hiervan is het verbod op de toekenning van nieuwe olie- en gasvergunningen in Nederland. Ondanks de dringende klimaatdoelen wilde de overheid dit verbod niet uitbreiden, om te voorkomen dat bedrijven rechtszaken zouden aanspannen. Uiteindelijk is dit verbod wel uitgebreid, maar het is een voorbeeld van hoe ISDS kan leiden tot beleidslamlag.

De kritiek op ISDS en klimaatbeleid

Kritische organisaties, zoals Milieudefensie, wijzen erop dat ISDS een bedreiging vormt voor democratisch beleid. Wanneer regeringen beleidsmaatregelen nemen om bijvoorbeeld de klimaatverandering tegen te gaan, kan dat leiden tot juridische aansprakelijkheid. Dit beperkt het democratisch recht om beleid te maken, omdat bedrijven op privékantoor beslissen of een maatregel “eerlijk en billijk” is.

De politieke reactie in Nederland

De motie van Sandra Beckerman

In december 2024 werd in de Tweede Kamer een motie voorgesteld door Sandra Beckerman (SP) en Christine Teunissen (Partij voor de Dieren), waarin de regering werd gevraagd om alle bilaterale investeringsverdragen met ISDS-bepalingen zo spoedig mogelijk te beëindigen. Deze motie was onder meer aangestuurd door de rechtszaken van Shell en ExxonMobil tegen Nederland over de sluiting van het Groningenveld.

De motie werd helaas verworpen, maar heeft wel de aandacht gevestigd op de problemen met ISDS. Het is een stap in de richting van een heroverweging van het huidige systeem, waarin Nederland zowel als klager als aangeklaagde actief betrokken is.

Aanbevelingen

Ondanks de verworpenheid van de motie zijn er concrete aanbevelingen die Nederland kan overwegen:

Stoppen met het ondertekenen van nieuwe verdragen met ISDS-bepalingen.
Opzeggen van bestaande verdragen die ISDS bevatten.
De terugtrekking van Nederland uit het Energy Charter Treaty (ECT).
De inwerkingtreding van verdragen zoals CETA uitstellen totdat de ISDS-teksten zijn verwijderd.

Deze stappen zouden kunnen leiden tot een heroverweging van het investeringsbeleid, waarbij de belangen van de samenleving en het milieu meer centraal staan dan de belangen van particuliere investeerders.

ISDS en de particuliere sector

Impact op particuliere investeerders

Hoewel ISDS vooral wordt gebruikt door grote multinationals, zijn er ook particuliere investeerders die profiteren van het systeem. Deze investeerders kunnen bijvoorbeeld aandelen hebben in bedrijven die ISDS-claims indienen, of zelf directe investeringen doen in landen waar ISDS bescherming biedt.

Een bekend voorbeeld is investeringen in hernieuwbare energie. In landen waar ISDS bescherming biedt, zijn particuliere investeerders vaak bereid om grotere risico’s te nemen, omdat ze weten dat ze in het geval van benadelen rechtshulp kunnen zoeken. Dit kan leiden tot een toenemend aantal particuliere investeringen in groene technologie, mits het ISDS-systeem zo wordt aangepast dat het ook werkt voor duurzame doelen.

Risico’s voor particuliere investeerders

Aan de andere kant kunnen ISDS-claims ook risico’s vormen voor particuliere investeerders. Als een regering maatregelen neemt die bedrijven benadelen, kan dat leiden tot verliezen op aandelen, grond of vastgoed. Bovendien kan ISDS leiden tot een ongewenste juridische onzekerheid, die het risico op investeringen verhoogt.

Daarom is het belangrijk dat particuliere investeerders zich bewust zijn van de risico’s die verbonden zijn aan investeringen in landen of sectoren die ISDS gebruiken. Het is ook belangrijk om de juridische kansen en beperkingen van ISDS te begrijpen, zodat investeringen zo verantwoord mogelijk worden gedaan.

De toekomst van ISDS en Nederland

Beëindigen of aanpassen?

De toekomst van ISDS in Nederland ligt in de handen van de overheid. De vraag is of Nederland kiest voor een beëindiging van het systeem, of voor een aanpassing van de regels zodat ISDS niet langer wordt gebruikt tegen beleidsmaatregelen die gericht zijn op het milieu, de gezondheid of het klimaat.

Er zijn twee mogelijke wegen:

Beëindigen van ISDS via verdragen.
Nederland kan kiezen om de bilaterale investeringsverdragen en het ECT op te zeggen. Dit is een radicale maar efficiënte manier om ISDS te beëindigen.
Aanpassen van de regels.
Nederland kan kiezen om ISDS te behouden, maar de regels zo te wijzigen dat het niet langer kan worden gebruikt tegen democratisch beleid. Dit zou bijvoorbeeld kunnen gebeuren door te stellen dat ISDS alleen geldt voor investeringen die in lijn zijn met nationale wetgeving en klimaatdoelen.

De keuze tussen deze opties hangt af van de politieke wil en de belangen van de economie. In de huidige omstandigheden is de tweede optie de meest waarschijnlijke, omdat de regering niet wil ingaan tegen haar eigen economische belangen.

Conclusie

Nederland staat momenteel voor een belangrijk kruispunt in zijn beleid met betrekking tot ISDS. Het land is niet alleen de bakermat van het systeem, maar ook een claimparadijs dat regelmatig wordt gebruikt door bedrijven om regeringen aan te klagen. De meest recente gebeurtenissen – zoals de claim van RWE en de rechtszaken van Shell en ExxonMobil – tonen aan dat ISDS niet alleen een juridisch instrument is, maar ook een politiek en economisch middel dat wordt gebruikt om beleid te beïnvloeden.

Voor particuliere investeerders en burgers is het belangrijk om zich bewust te zijn van de implicaties van ISDS. Het systeem heeft zowel voordelen als nadelen, en de kritiek op de huidige vorm van ISDS is zeker gerechtvaardigd. Nederland heeft de kans om een voorbeeld te geven door verdragen te beëindigen of aan te passen, zodat ISDS niet langer wordt gebruikt tegen beleid dat nodig is voor een duurzame toekomst.

Het is een kwestie van balans tussen economische belangen en publieke goederen. En aangezien Nederland nu zelf als aangeklaagde staat, is het tijd om de richting van het beleid te heroverwegen. Wat er ook gebeurt, het is duidelijk dat ISDS niet langer zoals het is kan blijven.