Inleiding
ISDS, ofwel Investor-State Dispute Settlement, is een mechanisme waarin bedrijven aanklagen kunnen indienen tegen regeringen, als die regeringen maatregelen treffen die het bedrijf als onwettig beschouwt onder een internationaal investeringsverdrag. In de context van de Roemeense staat en het Canadese bedrijf Gabriel Resources is duidelijk geworden hoe krachtig en controversieel dit mechanisme kan zijn. Gabriel Resources heeft de Roemeense overheid aangeklaagd voor bijna 4 miljard dollar, omdat de staat de exploitatie van een goudmijn in Roșia Montană had teruggedraaid vanwege milieugevaren. Dit is slechts één voorbeeld van een groter fenomeen dat regeringen wereldwijd onder druk zet, en dat in de context van renovatie, bouw en beleid ook indirect gevolgen kan hebben.
Deze artikel beoogt de lezer een overzicht te geven van wat ISDS inhoudt, hoe het in de praktijk wordt gebruikt, en waarom het een kwestie is van belang voor eigendommen, milieu, en maatregelen gericht op duurzaamheid en veiligheid. Het artikel maakt gebruik van betrouwbare bronnen en richt zich op concrete voorbeelden uit de Nederlandse en Europese context om de bredere gevolgen van ISDS te illustreren.
Wat is ISDS?
ISDS staat voor Investor-State Dispute Settlement, een proces waarin bedrijven aanklagen kunnen indienen tegen regeringen als zij geloven dat hun rechten als investeerders zijn geschonden. Dit is mogelijk binnen het kader van bilaterale investeringsverdragen (BITs) of andere internationale investeringsverdragen zoals het Energy Charter Treaty (ECT). Het proces wordt geregeld door arbitragepanels bestaande uit drie rechters, die beslissen over de geldigheid van de claim en eventuele schadevergoedingen.
In tegenstelling tot reguliere rechtszaken, vindt dit proces buiten de gewone rechtspraak plaats en is het niet openbaar. De regering waar de aanklacht tegen is ingediend, moet vaak aanzienlijke kosten opbrengen, en heeft weinig controle over de inhoud of het verloop van het proces.
ISDS en het reguleren van bedrijven
Een van de grootste kritieken op ISDS is dat het het "right to regulate" onder druk zet. Regeringen kunnen op basis van milieubeleid, klimaatmaatregelen of sociale verantwoordelijkheid maatregelen nemen die bedrijven als schadelijk of beperkend ervaren. Door ISDS kunnen regeringen daarna worden aangeklaagd, wat ertoe leidt dat regeringen voorzichtiger worden in het toepassen van dergelijke maatregelen, een fenomeen dat "regulatory chill" wordt genoemd.
Een duidelijk voorbeeld is de aanklacht die Shell en ExxonMobil tegen de Nederlandse overheid hebben ingediend in verband met de sluiting van het Groningse gasveld. De bedrijven eisen miljarden aan compensatie voor verlies aan toekomstige winsten, terwijl zij als hoofdverantwoordelijken van de schade die het gasveld heeft veroorzaakt, op dit moment geen schadeprestaties uitvoeren. Dit leidt tot een verkeerde verantwoordelijkheidssplitsing, waarin regeringen worden gedwongen om maatregelen te nemen die niet in het belang van burgers liggen.
ISDS en de GBB: het Groningse geval
Een van de meest prominente kritische stemmen tegen ISDS in Nederland komt van de Groningers Bodem Beweging (GBB). Deze organisatie wijst erop dat ISDS niet alleen een kwestie is van juridische procedures, maar ook van mensenrechten en burgerrechten. In het geval van de mijnbouw in Groningen, waar Shell en ExxonMobil jarenlang gas hebben gewonnen en schade hebben veroorzaakt, is ISDS nu een instrument geworden waarmee de bedrijven de overheid aanklagen, in plaats van schadevergoedingen uit te voeren naar de getroffen burgers.
De GBB wijst erop dat dit onacceptabel is en dat de huidige situatie leidt tot een onrechtvaardige verantwoordelijkheidssplitsing. De getroffen burgers zien zich gedwongen om hun rechten te verdedigen, terwijl de bedrijven in een positie verkeren waarin ze de overheid als hun tegenstander beschouwen. Dit is niet alleen een juridische kwestie, maar ook een sociale en morele kwestie, die betrekking heeft op het bouwen van een veilige en duurzame toekomst.
ISDS en de Roemeense staat
Het geval van Gabriel Resources en Roemenië illustreert hoe ISDS kan worden gebruikt om maatregelen tegen milieuschade te ondermijnen. Roemenië had besloten om de exploitatie van de goudmijn in Roșia Montană te verbannen, omdat de mijn schadelijk was voor het milieu en de omgeving. Deze beslissing werd genomen om de bescherming van de menselijke en natuurlijke omgeving voorop te stellen, maar het leidde tot een aanklacht van het bedrijf tegen de staat.
De bedrag van de aanklacht was 4 miljard dollar, wat gelijk is aan het jaarlijkse bedrag dat Roemenië uitgeeft aan onderwijs. Dit benadrukt de ernst van de financiële druk die een regering onder ISDS kan ondervinden. Voor een land dat al worstelt met economische uitdagingen, is dit een ernstige bedreiging voor de mogelijkheid om maatregelen te nemen die gericht zijn op het beschermen van het milieu.
De rol van Nederland in ISDS
Nederland speelt een belangrijke rol in de wereldwijde ISDS-structuur. Het land heeft een groot aantal bilaterale investeringsverdragen (BITs) gesloten met andere landen, waardoor bedrijven die in Nederland zijn gevestigd of via brievenbusverenigingen opereren, ISDS-claims kunnen indienen tegen regeringen in andere landen. In feite is Nederland een van de landen die het meest frequent betrokken zijn bij ISDS-claims.
Een interessant feit is dat meer dan 11% van alle ISDS-claims wereldwijd zijn gebaseerd op Nederlands ondertekende verdragen. Bovendien is meer dan 66% van deze claims afkomstig van brievenbusbedrijven of aanverwante structuren, wat wijst op een speculatieve en commerciële intentie bij het gebruik van ISDS.
Dit heeft geleid tot kritiek vanuit zowel burgerorganisaties als politieke partijen, die vragen stellen over de ethiek en de doelstellingen van dergelijke verdragen. In de Tweede Kamer is er bijvoorbeeld een motie voorgelegd om alle BITs met ISDS-clausules te beëindigen, maar deze is helaas verworpen.
ISDS en de toekomst van klimaatbeleid
ISDS heeft ook directe gevolgen voor klimaatbeleid. Als regeringen maatregelen nemen om de uitstoot van CO₂ te verminderen, kunnen bedrijven die profiteren van fossiele brandstoffen deze maatregelen aanvallen via ISDS. Dit is gebeurd bijvoorbeeld in Duitsland, waar RWE en Uniper aanklachten hebben gedaan tegen de sluiting van kolencentrales. Ook in Nederland zijn dergelijke zaken gevoerd, zoals bij de sluiting van het Groningse gasveld.
Deze aanklachten stellen regeringen voor moeilijke dilemma’s. Aan de ene kant is er de verplichting om maatregelen te nemen om de klimaatdoelstellingen te halen. Aan de andere kant is er het risico van duure aanklachten tegen de overheid, wat regeringen ertoe kan aanzetten om beleid te vermijden dat bedrijven als schadelijk zouden kunnen beschouwen.
Dit is een ernstig probleem voor de toekomstige bouw- en renovatiepraktijken, waarin duurzaamheid en klimaatmaatregelen essentieel zijn. Regeringen moeten kunnen maatregelen nemen om bijvoorbeeld energiezuinige renovatie en groene energie te stimuleren, zonder het risico te lopen om vervolgens aangeklaagd te worden.
De impact op burgers en de woningbouwsector
ISDS heeft indirecte, maar belangrijke gevolgen voor burgers en de woningbouwsector. In het geval van Groningen, waar de schade door gaswinning miljoenen huizen heeft aangericht, is het gebruik van ISDS een wond die blijft bloeden. De bedrijven die deze schade hebben veroorzaakt, eisen nu compensatie van de overheid, in plaats van om schadevergoedingen uit te voeren naar de burgers die het meest zijn getroffen.
Dit leidt tot een verkeerde verantwoordelijkheidssplitsing, waarin de burger in de schaduw staat van de multinationals. Het is ook een belemmering voor de bouw- en renovatiepraktijk, omdat de overheid in discussie moet treden met bedrijven in plaats van maatregelen te nemen die gericht zijn op het herstellen van schade en het verbeteren van veiligheid.
Geen transparantie, wel financiële druk
Een van de grootste kritieken op ISDS is dat het geen transparantie biedt. De zaken worden gevoerd achter gesloten deuren, en de beslissingen worden genomen door drie privé-rechters, die niet onder controle staan van een openbare rechtbank. Dit leidt tot een lack of accountability, wat betekent dat de beslissingen niet openbaar zijn en niet kunnen worden beoordeeld door een bredere publieke opinie.
Bijvoorbeeld, in 2019 besloot een tribunal dat Ecuador 450 miljoen dollar moest betalen aan het Franse bedrijf Perenco, omdat Ecuador in 2008 een belasting had ingevoerd op winsten van oliemaatschappijen. De regering van Ecuador had deze maatregel genomen om inkomsten te genereren voor publieke diensten, maar deze werd aangevallen via ISDS. Dit is een voorbeeld van hoe ISDS kan worden gebruikt om regelgevende maatregelen te ondermijnen, die gericht zijn op het beschermen van het publiek belang.
De toekomst van ISDS en alternatieven
Er is een toenemend verzet tegen ISDS in zowel Europa als ontwikkelingslanden. Veel landen uit het mondiale Zuiden, zoals Ecuador, Indonesië, India en Zuid-Afrika, hebben hun verdragen met ISDS-clausules unilateraal beëindigd. In Europa zijn 12 EU-landen, waaronder Nederland, Duitsland en Frankrijk, uit het Energy Charter Treaty (ECT) gestapt, omdat dit verdrag ook ISDS-clausules bevat.
Een alternatief voor ISDS is het Investment Court System (ICS), dat door de EU wordt voorgesteld. In dit model zouden aanklachten worden behandeld door een openbaar gerechtshof met vastgestelde rechters, in plaats van privé-rechters in arbitragezaken. Dit zou meer transparantie en controle bieden, en tegelijkertijd de rechten van zowel bedrijven als regeringen kunnen beschermen.
Conclusie
ISDS is een mechanisme dat regeringen onder druk zet om maatregelen te nemen die vaak niet in het belang van burgers of het milieu liggen. Het wordt vaak gebruikt door multinationals om compensatie te eisen voor verlies aan toekomstige winsten, in plaats van om schadevergoedingen uit te voeren. Dit leidt tot een verkeerde verantwoordelijkheidssplitsing, waarin de overheid wordt gedwongen om verdragen te handhaven, terwijl burgers worden verlaten in de schaduw.
In de context van bouw, renovatie en milieu, is ISDS een kwestie van belang. Het beïnvloedt niet alleen klimaatmaatregelen, maar ook veiligheid, schadevergoedingen en bouwpraktijken. Het is daarom essentieel dat regeringen de rol van ISDS onder de loep nemen, en overwegen om verdragen met ISDS-clausules te beëindigen of te herschrijven, zodat burgers en milieubeleid niet langer worden ondermijnd door commerciële belangen.