Inleiding
De Maatregel Inrichting Stelselmatige Daders (ISD) is een juridische maatregel bedoeld om ernstige criminaliteit en maatschappelijke onveiligheid te verlagen door het opsluiten en begeleiden van individuen die herhaaldelijk strafbare feiten plegen. De ISD-maatregel is bedoeld als alternatief voor de gevangenisstraf en heeft een duur van maximaal twee jaar. Het doel is om de vicieuze cirkel van vastzitten, vrijkomen en terugvallen te doorbreken door middel van een intensieve aanpak met zorg en begeleiding.
Hoewel de ISD-maatregel al enige tijd in gebruik is, blijft de vraag bestaan hoe effectief deze daadwerkelijk is in het terugdringen van recidive. Uit onderzoek is gebleken dat de ISD-maatregel een positieve impact heeft op de maatschappelijke veiligheid, maar dat er ook aandacht is voor verbeterpunten in de praktijkuitvoering.
In dit artikel wordt ingegaan op de doelstellingen, het juridische kader, de effectiviteit en de uitdagingen van de ISD-maatregel, met een specifieke focus op hoe deze bijdraagt aan het terugdringen van recidive. Daarnaast worden aanbevelingen en verbeterpunten besproken op basis van actuele onderzoeken.
Juridische kader en doelstellingen van de ISD-maatregel
De ISD-maatregel is in de praktijk sinds 2009 toe op vreemdelingen die geen rechtmatig verblijf in Nederland hebben en moeilijk of feitelijk niet uitzetbaar zijn. De maatregel is bedoeld als een alternatief voor gevangenisstraffen en richt zich op individuen die een patroon van herhaald delictgedrag vertonen. De ISD is een dwangmaatregel, wat betekent dat de betrokkene niet vrijwillig meedoet aan het programma, maar verplicht is tot aanwezigheid in een speciaal ingerichte inrichting.
De doelstellingen van de ISD-maatregel zijn tweeledig:
- Het terugdringen van criminaliteit door het opsluiten van stelselmatige daders, met als doel om de maatschappelijke veiligheid te verbeteren.
- Het verminderen van de kans op recidive door middel van intensieve begeleiding, zorg en behandeling in de inrichting.
Hoewel beide doelstellingen belangrijk zijn, is het volgens de wettelijke voorwaarden voldoende als slechts één van de doelen behaald wordt om de maatregel op te leggen. Dit betekent dat de ISD-maatregel niet alleen gericht is op het onmiddellijk voorkomen van delicten, maar ook op langdurige gedragsverandering.
De ISD is bedoeld als een “allerlaatste-kans-voorziening” voor individuen met complexe problematiek die zich herhaaldelijk schuldig maken aan delicten. Het besluit om de ISD-maatregel op te leggen is zo ingrijpend dat alleen de meervoudige kamer mag beslissen over deze maatregel. De rechters leggen een ISD-maatregel uitsluitend op op vordering van de Officier van Justitie.
Effectiviteit van de ISD-maatregel
Een aantal studies en evaluaties heeft uitgewezen dat de ISD-maatregel een positieve bijdrage levert aan het terugdringen van criminaliteit en maatschappelijke onveiligheid. Uit onderzoek is gebleken dat het aantal strafzaken per jaar met een ISD-maatregel tot 1.486 en 2.408 kan worden voorkomen. Deze cijfers suggereren dat de maatregel niet alleen effectief is in het voorkomen van herhaald delictgedrag, maar ook kosteneffectief in vergelijking met gevangenisstraffen.
Een belangrijk effect van de ISD-maatregel is het zogenaamde “incapacitatie-effect”. Dit betekent dat het opsluiten van stelselmatige daders voorkomt dat zij tijdens de maatregelperiode weer delicten plegen. Daarnaast is er aanwijzing dat de intensieve aanpak met zorg en begeleiding tijdens de ISD een positief effect heeft op de langdurige kans op recidive.
Een onderzoek dat is uitgevoerd in opdracht van het WODC (Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatie Centrum) toont aan dat het ontvangen van forensische zorg tijdens de ISD-maatregel een dempend effect heeft op recidive. Deze bevinding benadrukt het belang van de behandeling en zorg die binnen de ISD wordt aangeboden. De ISD-populatie bestaat namelijk uit individuen met relatief zware problematiek, die vaak op lange termijn intensieve zorg nodig hebben. Zonder dit soort interventies is het risico op terugval groot.
Uitdagingen en kritiek op de ISD-maatregel
Hoewel de ISD-maatregel doeltreffend is in het voorkomen van criminaliteit, zijn er ook enkele uitdagingen en kritieken in de praktijk. Een van de belangrijkste kritieken is dat de duur van de maatregel – maximaal twee jaar – te kort is om effectief aan de complexe en langdurige problematiek van ISD-ers te werken. Sommige individuen hebben langere zorg nodig dan de maatregel toestaat, en het is niet altijd mogelijk om deze zorg na afloop van de ISD voort te zetten.
Daarnaast blijkt uit het onderzoek dat de nadruk op zorg en begeleiding binnen de ISD-maatregel beperkt is door de locaties waar de maatregel wordt uitgevoerd. De ISD-locaties zijn namelijk gevestigd binnen penitentiaire inrichtingen (PI’s), waar het algemene detentieregime ook sterk gericht is op beveiliging en risicobeheersing. Deze context maakt het voor de ISD-ers lastiger om zich volledig te focussen op gedragsverandering en persoonlijke ontwikkeling.
Een ander probleem is dat de ISD-locaties behoorlijk verschillen qua fysieke en inhoudelijke inrichting. De onderzoekers stellen vast dat op alle locaties de inzet van gedragsdeskundigen, zoals psychiaters en psychologen, onvoldoende is. Dit heeft gevolgen voor de kwaliteit van de behandeling en zorg die de ISD-ers ontvangen. Ook is het niet altijd duidelijk wat het primaire doel van de ISD-maatregel is. Ligt de nadruk op het incapacitatie-effect, of is het doel vooral gericht op het oplossen van de persoonlijke problematiek van de betrokkene?
De onderzoekers stellen dat het potentieel van de ISD-maatregel beter benut kan worden door de nadruk te leggen op zorg en begeleiding in plaats van op detentie en beveiliging. Daarom is er een aanbeveling gedaan om een apart regime voor de ISD te ontwikkelen dat losstaat van het algemene detentieregime in de PI’s. Dit zou kunnen leiden tot een leefklimaat dat meer gericht is op herstel en behandeling. Bovendien zou een verbeterde rol voor forensische zorg tijdens de ISD-maatregel leiden tot betere uitkomsten.
Aanbevelingen en verbeterpunten
Om de ISD-maatregel effectiever te maken in het terugdringen van recidive, zijn verschillende aanbevelingen gedaan op basis van de onderzoeken. Eén van de belangrijkste is dat het eigen karakter van de ISD moet worden versterkt. Dit zou bijvoorbeeld kunnen gebeuren door een aparte inrichting of een aparte afdeling binnen een PI die exclusief voor de ISD-maatregel is ingericht. De inrichting zou gericht moeten zijn op herstel, behandeling en zorg, in plaats van op beveiliging en risicobeheersing.
Daarnaast is er een oproep gedaan om een landelijke visie en multidisciplinaire behandelvisie te ontwikkelen voor de ISD-maatregel. Momenteel is er weinig uniformiteit in de uitvoering van de maatregel tussen verschillende inrichtingen, wat leidt tot verschillende kwaliteiten in de zorg en behandeling die de ISD-ers ontvangen. Door landelijke kaders en richtlijnen in te voeren, kan de kwaliteit en consistente aanpak van de ISD-maatregel worden verbeterd.
Verder is er behoefte aan een langdurige aanpak voor ISD-ers. Veel individuen hebben na afloop van de ISD-maatregel nog steeds behoefte aan zorg, begeleiding en woonondersteuning. Het is daarom belangrijk dat er na de maatregel een soepele overgang is naar andere zorgverleners en dat er continuïteit is in de behandeling. Dit betekent dat ketenpartners zoals Zorg en Werving (Z&W), wijkverpleging en maatschappelijke begeleiding een actieve rol moeten spelen na afloop van de ISD.
Een andere aanbeveling is om de trajecten van ISD-ers geleidelijk te laten verlopen, zodat er tijd is voor gedragsverandering en persoonlijke groei. Dit zou bijvoorbeeld kunnen gebeuren door een faseplan op te stellen waarin de betrokkene stap voor stap wordt voorbereid op terugkeer in de maatschappij. Tijdens deze trajecten kunnen ook begeleiders en behandelaars aanwezig blijven om te zorgen voor een continue ondersteuning.
Conclusie
De ISD-maatregel is een belangrijk instrument in de strijd tegen herhaald delictgedrag en maatschappelijke onveiligheid. Het heeft een positieve impact op het terugdringen van criminaliteit en het voorkomen van recidive, vooral dankzij het intensieve aanbod van zorg en begeleiding. Echter, er zijn ook uitdagingen in de praktijkuitvoering, zoals de korte duur van de maatregel, de beperkte nadruk op zorg en behandeling, en de variabele kwaliteit van de zorg die wordt gegeven in verschillende inrichtingen.
Om de effectiviteit van de ISD-maatregel verder te verbeteren, zijn er verschillende aanbevelingen gedaan, waaronder het ontwikkelen van een apart regime, het versterken van de rol van forensische zorg, en het creëren van een landelijke visie op de ISD. Daarnaast is er behoefte aan langdurige zorg en begeleiding na afloop van de maatregel, om te zorgen voor een duurzame gedragsverandering.
Door deze verbeterpunten in te voeren, kan de ISD-maatregel haar doelstellingen nog beter behalen en een nog grotere bijdrage leveren aan de maatschappelijke veiligheid.