Voor velen die betrokken zijn bij de rechtspraak en strafrechtelijke begeleiding in Nederland is de ISD-maatregel een bekend instrument om stelselmatige daders langer buiten de samenleving te houden en intensieve begeleiding te bieden. Deze maatregel is gericht op personen die zich regelmatig schuldig maken aan strafbare feiten, maar die niet automatisch gevangenisstraffen verdienen. De ISD-maatregel is bedoeld om het criminele gedragspatroon door te breken en de maatschappelijke veiligheid te verbeteren.
Toch is de ISD-maatregel, net als elke juridische maatregel, niet onwettelijk of onveranderlijk. De vraag van vroegtijdige beëindiging van de ISD-maatregel is dan ook relevant voor zowel betrokkenen, hun advocaten en begeleiders als voor de rechtspraak. In dit artikel bespreken we de juridische voorwaarden, procedure en juridische standpunten rond de vroegtijdige beëindiging van de ISD-maatregel, aan de hand van reële jurisprudentie en officiële uitleg.
Inleiding: Wat is de ISD-maatregel?
De Inrichting voor Stelselmatige Daders (ISD) is een juridische maatregel die in Nederland sinds 1 oktober 2004 geldt. Deze maatregel richt zich op volwassenen die door herhaald crimineel gedrag aanzienlijke overlast en onveiligheid veroorzaken. Het doel van de ISD-maatregel is om deze daders maximaal twee jaar op te sluiten in een speciale inrichting, waar zij intensieve begeleiding kunnen krijgen. Het idee is om het patroon van crimineel gedrag te doorbreken en zo de veiligheid in de samenleving te vergroten.
De ISD-maatregel is een maatregel en geen straf. Dit betekent dat zij niet gebaseerd is op het principe van evenredigheid tussen feit en straf, maar op het belang van preventie en begeleiding bij personen die regelmatig strafbare feiten plegen. De maatregel is bedoeld voor personen die zich stelselmatig schuldig maken aan het plegen van strafbare feiten. Voorwaarde is wel dat de losstaande delicten geen grond bieden voor een langdurige gevangenisstraf.
De maatregel kan worden opgelegd door een meervoudige kamer en wordt vaak gebruikt voor personen die zich regelmatig schuldig maken aan kleine tot middelgrote delicten, zoals winkeldiefstal, inbraken en geweldsdelicten. Hoewel elk afzonderlijk delict niet ernstig genoeg is voor een lange gevangenisstraf, veroorzaakt de frequentie van hun misdrijven veel maatschappelijke onrust.
Vroegtijdige beëindiging van de ISD-maatregel: juridisch kader
Een vroegtijdige beëindiging van de ISD-maatregel kan worden aangevraagd door de betrokkene of zijn advocaat. Dit verzoek moet voorlegd worden aan een rechtbank, die het verzoek beoordeelt op basis van juridische en feitelijke voorwaarden. De rechtspraak moet bepalen of de maatregel nog nodig is om het criminele gedragspatroon door te breken of om de maatschappelijke veiligheid te waarborgen.
In de praktijk is het verzoek tot vroegtijdige beëindiging van de ISD-maatregel geen eenvoudige procedure. Het houdt rekening met zowel de inzet van de betrokkene in het traject, als de risico’s op herhaling van crimineel gedrag. De beoordeling vindt meestal plaats op basis van een voortgangsverslag van de ISD-casemanager, eventueel aangevuld met psychologisch of psychiatrisch advies.
In het geval dat wordt aangevraagd tot beëindiging van de maatregel, zoals in de jurisprudentie van Rechtbank Zeeland-West-Brabant (ECLI:NL:RBZWB:2023:7375), wordt de rechtspraak beoordeeld of de betrokkene voldoende vooruitgang heeft geboekt in zijn traject en of er een redelijk vertrouwen is dat hij zich niet wederom schuldig zal maken aan strafbare feiten.
Proces en juridische eisen voor vroegtijdige beëindiging
De procedure voor het vroegtijdig beëindigen van de ISD-maatregel is geregeld in de Strafwet (art. 38n Sr.). Een verzoek tot beëindiging moet worden ingediend bij de rechtspraak en wordt beoordeeld in de context van de feiten, de persoonlijke omstandigheden van de betrokkene en de inzet in het ISD-traject.
De rechtspraak houdt rekening met de volgende aspecten:
Voortgang in het ISD-traject: Is er sprake van voldoende vooruitgang in de begeleiding? Heeft de betrokkene trainingen afgerond, doelen bereikt of zich betrokken getoond bij het traject?
Recidiverisico: Is er een redelijk vertrouwen dat de betrokkene zich na beëindiging van de maatregel niet wederom schuldig zal maken aan strafbare feiten?
Inzet en betrokkenheid: Heeft de betrokkene actief meegewerkt aan het traject, of is er sprake geweest van weigering of afwezigheden?
Advies van de ISD-casemanager: De casemanager speelt een belangrijke rol in de beoordeling van de voortgang. Zijn advies is meestal essentieel voor de rechtspraak om een beslissing te nemen.
Psychologisch of psychiatrisch advies: In sommige gevallen wordt ook psychologisch of psychiatrisch advies ingevraagd om de toekomstige gedragingen van de betrokkene in beeld te brengen.
In het voorbeeld van Rechtbank Zeeland-West-Brabant (25 oktober 2023) wordt duidelijk dat het verzoek tot beëindiging van de ISD-maatregel niet is ingewilligd. De betrokkene had zich onttrokken aan de maatregel en was sindsdien niet meer teruggekeerd. Hoewel hij sinds zijn onttrekking geen strafbare feiten had gepleegd, was er volgens de casemanager nog geen voldoende vooruitgang om de maatregel te beëindigen. De officier van justitie en de rechtspraak waren het daarmee eens.
De rol van de rechtspraak
De rechtspraak speelt een centrale rol in de beoordeling van een verzoek tot vroegtijdige beëindiging van de ISD-maatregel. Het is de taak van de rechter om op basis van de voorhanden documentatie en feiten te bepalen of het voortzetten of beëindigen van de maatregel redelijk en verantwoord is.
In de praktijk is er een duidelijke voorkeur voor het voortzetten van de maatregel als er twijfels zijn over de voortgang of het recidiverisico. Zoals blijkt uit de jurisprudentie, is de drempel voor beëindiging van de ISD-maatregel hoog. De rechtspraak wil zeker zijn dat de maatregel effectief is geweest en dat er een redelijke mate van vertrouwen bestaat dat de betrokkene zich niet wederom schuldig zal maken aan strafbare feiten.
Juridische standpunten en kritiek
Hoewel de ISD-maatregel een belangrijk instrument is in de strijd tegen herhaalde criminaliteit, is ze niet zonder kritiek. Sommige experts stellen dat de maatregel te sterk is gericht op beveiliging en te weinig op herstel. De lange duur van de maatregel en de hoge drempel voor beëindiging kunnen leiden tot situaties waarin betrokkenen zich niet meer betrokken voelen bij hun eigen traject.
Daarnaast wordt er opgemerkt dat de maatregel niet altijd effectief is in het doorbreken van crimineel gedrag. Er zijn gevalbenaderingen waarin betrokkenen na beëindiging van de maatregel opnieuw zijn gearresteerd voor vergelijkbare delicten. Dit leidt tot vragen over de werkelijke doelgerichtheid van de ISD-maatregel.
Conclusie
De ISD-maatregel is een juridische maatregel die gericht is op het begeleiden en beveiligen van stelselmatige daders. Het traject kan maximaal twee jaar duren en is bedoeld om het criminele gedragspatroon te doorbreken. Hoewel de maatregel effectief kan zijn in bepaalde gevallen, is ze niet zonder risico en kritiek.
Vroegtijdige beëindiging van de ISD-maatregel is mogelijk, maar het vereist een zorgvuldige beoordeling door de rechtspraak. De betrokkene moet voldoende vooruitgang hebben geboekt in het traject en moet er een redelijk vertrouwen zijn dat hij zich niet wederom schuldig zal maken aan strafbare feiten. De rechtspraak houdt rekening met de inzet van de betrokkene, het recidiverisico en het advies van begeleiders.
De ISD-maatregel blijft een controversieel maar ook noodzakelijk instrument in de Nederlandse rechtspraak. Het is van belang dat de maatregel zowel effectief als redelijk wordt toegepast, zodat zowel de maatschappelijke veiligheid als de menselijke waardigheid van betrokkenen worden gerespecteerd.