De ISD-maatregel (Inrichting Stelselmatige Daders) is een juridisch beleidsinstrument dat gericht is op het doorbreken van het herhaalde, criminele gedrag van zogenaamde stelselmatige daders. Het doel is om herhaalde strafbare feiten, vooral in de vorm van kleine criminaliteit, terug te dringen en de maatschappelijke onveiligheid die hiermee gepaard gaat, te verminderen. Aangezien dit een dwangmaatregel is, die voor een maximaal periode van twee jaar kan worden toegepast, zijn er ook financiële aspecten aan verbonden. Deze artikel geeft een overzicht van de kosten van de ISD-maatregel, de doelstellingen achter het beleid en de voorwaarden waaronder deze maatregel kan worden toegepast. Hoewel de directe kosten van de maatregel niet expliciet worden genoemd in de beschikbare bronnen, kan op basis van de beschikbare informatie worden ingeschat hoe het beleid zich in de praktijk ontwikkelt.
Wat is de ISD-maatregel?
De ISD-maatregel is een juridisch instrument dat gericht is op meerderjarige stelselmatige daders. Deze groep mensen pleegt reeksen delicten, wat leidt tot een hoge mate van criminaliteit en onveiligheid in de samenleving. De maatregel bestaat uit een combinatie van detentie (vrijheidsbeneming) en behandeling. De doelstelling is om een langdurige, herhalende cyclus van gevangenisstraffen, vrijlating en opnieuw criminaliteit te doorbreken.
De maatregel is bedoeld voor zogenaamde ‘draaideurcriminelen’, die vaak te maken hebben met verslavingen of psychische aandoeningen. Deze personen zijn vaak minder gevoelig voor korte gevangenisstraffen en hebben daarom een intensieve aanpak nodig. De ISD-maatregel stelt de mogelijkheid voor om deze personen gedurende maximaal twee jaar in een speciaal ingerichte inrichting te plaatsen, waar ze tevens ondergaan een intensief programma van behandeling en herintegraatie.
Doelstellingen van de ISD-maatregel
De doelstellingen van de ISD-maatregel zijn tweeledig. Ten eerste wil het beleid de ernstige criminaliteit en maatschappelijke onveiligheid verminderen die wordt veroorzaakt door stelselmatige daders. Ten tweede wil het beleid een aanbod doen voor intensieve programma’s, mits er voldoende aanknopingspunten zijn voor gedragsverandering en recidivevermindering.
De ISD-maatregel is dus niet bedoeld als een strafmaatregel, maar als een persoonsgerichte aanpak die gericht is op de verandering van gedrag. Het idee is dat het combineren van detentie en behandeling de kans op herhaling van criminaliteit kan verlagen. Dit wordt ook gesteund door onderzoek, waaruit blijkt dat de ISD-maatregel in sommige gevallen tot 10 procent minder recidive kan leiden vergeleken met traditionele maatregelen.
Voorwaarden voor toepassing van de ISD-maatregel
Om de ISD-maatregel op te kunnen leggen, moeten er een aantal voorwaarden zijn vervuld. Deze zijn vastgelegd in de strafwet en gerelateerde beleidsdocumenten.
1. Het feit moet strafbaar zijn en voorlopige hechtenis toegestaan zijn
De ISD-maatregel kan alleen worden opgelegd bij feiten waarvoor voorlopige hechtenis toegestaan is. Dit betekent dat het niet van toepassing is op ernstige delicten waarvoor voorlopige hechtenis op voorhand niet mogelijk is. Hierbij gaat het om het soort criminaliteit dat vaak door stelselmatige daders wordt gepleegd: kleinere misdrijven die echter herhaaldelijk voorkomen.
2. Stelselmatig gedrag
De verdachte moet zich stelselmatig schuldig hebben gemaakt aan strafbare feiten. Dit wil zeggen dat hij of zij in de vijf jaar voorafgaand aan het nieuwe feit minstens drie keer onherroepelijk is veroordeeld voor een misdrijf. Ook kan er sprake zijn van strafbeschikkingen die zijn opgelegd. Dit criterium is belangrijk, omdat de ISD-maatregel niet bedoeld is voor enkele, losstaande feiten, maar voor een patroon van herhaalde criminaliteit.
3. Recidivemogelijkheid
Er moet een ernstige reden zijn om te veronderstellen dat de verdachte opnieuw een misdrijf zal plegen. Deze veronderstelling moet op voorhand zijn, voordat de maatregel wordt opgelegd. Dit betekent dat de rechter en het Openbaar Ministerie moeten aantonen dat er een hoog risico is op recidive, ondanks eerder aangebrachte maatregelen.
4. Advies van behandeling
De maatregel kan pas worden opgelegd indien er een advies is van behandeling, dat niet ouder mag zijn dan één jaar. Dit advies is van essentieel belang, omdat het aangeeft dat er een behandelprogramma beschikbaar is dat aansluit bij de behoeften van de verdachte. Het advies moet ook aantonen dat er een reële kans is op gedragsverandering.
5. Geen ontoerekeningsvatbaarheid
De verdachte mag niet ontoerekeningsvatbaar zijn, zoals gedefinieerd in de Wet verzuimstrafrecht (WvSr). Dit betekent dat de persoon moet zijn in staat om haar of zijn gedrag te begrijpen en te beoordelen. De ISD-maatregel is dus bedoeld voor personen die zich bewust en herhaaldelijk schuldig maken aan strafbare feiten, maar die ook in staat zijn tot gedragsverandering.
Uitvoeringspraktijk van de ISD-maatregel
De ISD-maatregel is een instrument dat in de praktijk wordt uitgevoerd via een samenwerking tussen het Openbaar Ministerie, de rechter en de inrichting waar de verdachte wordt geplaatst. De maatregel wordt voornamelijk toegepast in geval van personen met verslavingsproblemen of psychische aandoeningen. Deze groep mensen is vaak gevoelig voor intensieve behandeling, maar heeft tegelijkertijd ook een hoge kans op recidive.
De rechter legt de maatregel op indien het OM dit heeft gevorderd. Er zijn ongeveer driehonderd gevallen per jaar waarin deze maatregel wordt toegepast. De meervoudige kamer van de rechtbank moet over beslissen, wat betekent dat er altijd drie rechters zijn die het dossier beoordelen. Dit is een extra garantie voor de wettelijke toepassing van de maatregel.
Kritiek op de uitvoeringspraktijk
Hoewel de rechters zelf geen bedenkingen hebben tegen de ISD-maatregel, zijn er wel kritieken op de uitvoeringspraktijk. Volgens de Inspectie van het ministerie van Veiligheid en Justitie is de behandeling in veel gevallen onvoldoende goed uitgevoerd. Dit betekent dat de doelstellingen van de maatregel – namelijk gedragsverandering en recidivevermindering – niet altijd worden behaald. De rechter moet dus kunnen vertrouwen op een degelijke uitvoering van het programma, zodat de maatregel effectief is.
Kosten van de ISD-maatregel
Hoewel de directe kosten van de ISD-maatregel niet expliciet genoemd worden in de beschikbare bronnen, is het mogelijk om enkele indirecte kosten te identificeren.
1. Kosten van detentie
Aangezien de maatregel voor een periode van maximaal twee jaar kan worden opgelegd, zijn er kosten verbonden aan het onderbrengen van de verdachte in een speciaal ingerichte inrichting. Deze inrichtingen zijn ingericht voor intensieve behandeling en hebben daarom hogere kosten dan reguliere gevangenissen. De kosten van het onderbrengen in zo’n inrichting zijn afhankelijk van de duur van de maatregel en de faciliteiten die beschikbaar zijn.
2. Kosten van behandeling
Behandeling is een essentieel onderdeel van de ISD-maatregel. Dit betekent dat er kosten zijn verbonden aan psychologische hulp, medische behandeling, verslavingsbehandeling en herintegraatie. Deze kosten zijn afhankelijk van het individuele programma dat voor de verdachte is opgesteld. De kosten kunnen variëren, afhankelijk van de mate van intensiteit en de duur van de behandeling.
3. Kosten van administratie en coördinatie
De ISD-maatregel vereist een samenwerking tussen verschillende partijen, waaronder het Openbaar Ministerie, de rechter en de inrichting. Dit betekent dat er kosten zijn verbonden aan administratie, coördinatie en communicatie. Deze kosten zijn vaak indirect en worden meegenomen in de algemene uitgaven van het justitieel stelsel.
4. Kosten van evaluatie en onderzoek
De effectiviteit van de ISD-maatregel wordt regelmatig onderzocht. Zo is in 2012 een eerste effectonderzoek gepubliceerd, en in 2014 een kosten-batenanalyse. In 2019 en 2022 zijn vervolgonderzoeken uitgevoerd die onder andere gericht zijn op de werkzame factoren in de opzet en uitvoering van de maatregel. Deze onderzoeken zijn nodig om te bepalen of de maatregel effectief is en of eventuele verbeteringen nodig zijn. De kosten van deze onderzoeken zijn ook indirect verbonden aan de maatregel.
Juridische en maatschappelijke relevantie
De ISD-maatregel is niet alleen een juridisch instrument, maar ook een maatschappelijk beleid. Het doel is om herhaalde criminaliteit te voorkomen en de maatschappelijke onveiligheid te verminderen. Hierbij is het belangrijk om te onthouden dat de maatregel niet bedoeld is als een strafmaatregel, maar als een aanpak die gericht is op gedragsverandering en herintegraatie.
Verhouding tot andere strafmaatregelen
De ISD-maatregel staat in verhouding tot andere strafmaatregelen, zoals gevangenisstraffen, schorsingen met voorwaarden en herstelmaatregelen. Het verschil ligt in de combinatie van detentie en behandeling. Bij een gewone gevangenisstraf is er vaak weinig of geen aandacht voor de behandeling van de dader. De ISD-maatregel biedt juist de mogelijkheid voor intensieve behandeling, wat kan leiden tot een lagere kans op recidive.
Rechtvaardigheid van de maatregel
De rechtvaardigheid van de ISD-maatregel is een belangrijk juridisch thema. Aangezien het een dwangmaatregel is, moet het in verhouding staan tot de ernst van de gepleegde feiten. De maatregel mag niet disproportioneel zijn, wat betekent dat ze niet mag worden toegepast in gevallen waarin de feiten niet ernst genoeg zijn. Daarnaast moet de maatregel een redelijk doel hebben, zoals gedragsverandering en recidivevermindering.
Rechtspraak en ISD
De rechters die over de ISD-maatregel beslissen, zijn zich ervan bewust dat het een ingrijpende maatregel is. Daarom is het belangrijk dat het OM een duidelijk en goed onderbouwd vorderingsgesprek voert. De rechter moet ervan overtuigd zijn dat de maatregel passend is, effectief is en in verhouding staat tot de feiten en de persoon.
Conclusie
De ISD-maatregel is een juridisch en maatschappelijk beleidsinstrument dat gericht is op het doorbreken van herhaalde criminaliteit door stelselmatige daders. De maatregel is bedoeld voor personen die zich herhaaldelijk schuldig maken aan strafbare feiten en die tegelijkertijd in staat zijn tot gedragsverandering. Hoewel de directe kosten van de maatregel niet expliciet worden genoemd in de beschikbare bronnen, kan op basis van indirecte kosten worden ingeschat dat het om een relatief kostbare maatregel gaat. De kosten van detentie, behandeling, administratie en onderzoek zijn allemaal relevant voor de totale kosten van de maatregel.
De doelstellingen van de ISD-maatregel zijn duidelijk: het verminderen van criminaliteit en onveiligheid, en het doorbreken van het patroon van herhaalde criminaliteit. De maatregel is een persoonsgerichte aanpak die gericht is op gedragsverandering en herintegraatie. De effectiviteit van de maatregel is onderzocht en er zijn aanbevelingen gedaan voor verbeteringen in de uitvoeringspraktijk.
De ISD-maatregel is dus een belangrijk onderdeel van het justitieel stelsel in Nederland. Het is een maatregel die gericht is op de toekomst, en die probeert om herhaalde criminaliteit te voorkomen door middel van intensieve behandeling en detentie. Hoewel er kritiek is op de uitvoeringspraktijk, is het duidelijk dat de maatregel een positieve bijdrage kan leveren aan de maatschappelijke veiligheid.