Sinds juli 2023 zijn zwijgcontracten in de zorg wettelijk verboden. Deze contracten zijn bedoeld om cliënten, patiënten of nabestaanden te verplichten om stil te blijven over incidenten die in zorginstellingen zijn voorgekomen. Het wetsvoorstel dat dit verbod wettelijk heeft ingevoerd, streeft naar meer transparantie, verantwoording en kwaliteitsverbetering in de zorg. Toch blijkt in de praktijk dat zorgaanbieders deze verboden contracten nog steeds aanbieden, zoals recent gerapporteerd in verschillende media. Dit artikel geeft een overzicht van het juridische kader, het beleid en de realiteit van zwijgcontracten in de zorg, met aandacht voor de betrokken partijen, de voornaamste doelen en de huidige stand van zaken.
Wat is een zwijgcontract?
Een zwijgcontract is een juridische overeenkomst tussen een zorgaanbieder en een cliënt waarin wordt bepaald dat de cliënt geen informatie over een incident in de zorg openbaar maakt. Dit kan betekenen dat de cliënt zich verplicht om geen klacht in te dienen, geen melding te doen bij de inspectie en geen informatie te geven aan media of andere instanties. Doel is meestal om de reputatie van de zorgaanbieder te beschermen, terwijl de cliënt mogelijk een schadevergoeding of andere voorwaarden krijgt in ruil voor het zwijgen.
Volgens het wetsvoorstel uit 2021 is dergelijke een afspraak "volstrekt ongewenst" en in strijd met essentiële waarden zoals transparantie en goede bestuurspraktijk. Deze afspraken zijn nu juridisch nietig verklaard. Dit betekent dat een cliënt die een zwijgcontract ondertekent, niet gehouden is aan de afspraken en dus vrij is om het incident aan te kaarten of openbaar te maken.
Juridisch kader en beleidsvoornemen
Het verbod op zwijgcontracten is ingevoerd via een wetswijziging van de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz), de Jeugdwet en de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Het wetsvoorstel is op 18 maart 2021 bij de Tweede Kamer ingediend en heeft de nodige parlementaire stappen doorlopen. De inwerkingtreding van het verbod is op 1 juli 2023, zoals aangegeven in de wetgevingskalender.
Minister Helder benadrukt dat het verbod bedoeld is om ervoor te zorgen dat incidenten in de zorg niet in de doofpot belanden. Het beleid wil dat fouten gedeeld worden en uit die fouten geleerd kan worden, zodat de kwaliteit van de zorg kan worden verbeterd. Dit is ook in lijn met de algemene trends in de zorgsector richting openheid en transparantie.
De regering benadrukt ook dat het verbod van zwijgbedingen bijdraagt aan het vertrouwen van cliënten in de zorgsector. Individuele vertrouwen is belangrijk voor een duurzame en efficiënte zorgsector, en het verbod op zwijgcontracten helpt hierin om het gevoel van controle en veiligheid te vergroten bij cliënten.
Praktijk: hoe vaak worden zwijgcontracten gebruikt?
Hoewel het juridisch verbod is ingevoerd, blijkt in de praktijk dat zorgaanbieders het gebruik van zwijgcontracten nog steeds proberen. Zo wordt gerapporteerd dat zorginstellingen in 2023 zelfs nadat het verbod in werking was getreden, zwijgcontracten aanboden aan cliënten. Dit gebeurde bijvoorbeeld bij een zorgaanbieder in Limburg, waar een cliënt een contract voorgeschoven kreeg dat haar verboden om klachten in te dienen of informatie te delen met derden.
Het feit dat zulke contracten nog steeds worden aangeboden, duidt op een kloof tussen het juridische kader en de praktijk. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) heeft in de periode 2016–2017 55 meldingen onderzocht, waarvan er acht betrekking hadden op onwenselijke zwijgcontracten. Hoewel het aantal meldingen beperkt is, duidt dit op een aanhoudend probleem dat niet eenvoudig te onderdrukken is door alleen wettelijke maatregelen.
Perspectieven van betrokken partijen
Cliënten
Voor cliënten zijn zwijgcontracten een bron van angst en onzekerheid. Zij voelen zich vaak gedwongen om te zwijgen, omdat ze bang zijn voor wederopname in de instelling, het verliezen van een schadevergoeding of het niet geloofd worden door de buitenwereld. Een anoniem getuige uit de jaren '80 vertelt hoe hij gedwongen werd een zwijgcontract te tekenen na jarenlange mishandeling en misbruik in een jeugdinstelling. Zelfs bij de afloop van een klacht kan het gevoel van machteloosheid en angst blijven bestaan als het zwijgen verder wordt verankerd in juridische afspraken.
Zorgaanbieders
Voor zorgaanbieders is het gebruik van zwijgcontracten vaak bedoeld om hun reputatie te beschermen. In plaats van openbaarheid en transparantie te kiezen, kiezen sommige organisaties ervoor om incidenten geheim te houden. Volgens de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd is dit slecht voor de kwaliteit van de zorg, omdat het voorkomt dat fouten worden herkend en uitgedragen, en dat er verbeteringen worden doorgevoerd.
Politiek en maatschappelijk
In de politiek is er brede steun voor het verbod op zwijgcontracten. CDA-politicus Peters benadrukt dat zwijgcontracten niet passen bij "werken met ziel en zakelijkheid". Ook PVV-politicus Maeijer benadrukt dat elk zwijgcontract te veel is en dat de positie van cliënten moet worden versterkt. De SP-afgevaardigde Kwint benadrukt dat het afdekken van misstanden niet langer acceptabel is.
De rol van juridisch advies en controle
Een belangrijk aspect van het gebruik van zwijgcontracten is de rol van juridisch advies. In sommige gevallen zijn juristen betrokken bij het opstellen of beoordelen van dergelijke contracten. Dit is echter problematisch, omdat deze contracten tegen de wettelijke regels ingaan. André den Exter, hoofddocent gezondheidsrecht, benadrukt dat het gebruik van zwijgcontracten sinds juli 2023 ongeldig is en dat cliënten niet gehouden zijn om te zwijgen, zelfs als ze een handtekening zetten.
De rol van de Geschillencommissie en andere onafhankelijke instanties is van groot belang bij het afhandelen van klachten. Deze commissies kunnen klachten beoordelen zonder de invloed van de zorgaanbieder of de regering. Dit helpt bij het herstel van vertrouwen in het systeem en het voorkomen van verdere incidenten.
Praktische stappen voor cliënten
Voor cliënten die geconfronteerd worden met een zwijgcontract zijn er enkele praktische stappen die genomen kunnen worden:
- Niet ondertekenen: Een zwijgcontract is juridisch nietig sinds juli 2023, dus er is geen verplichting om te ondertekenen.
- Melden: Incidenten kunnen worden gemeld bij de Geschillencommissie of bij de IGJ. Dit helpt bij het beoordelen van de klacht en het voorkomen van herhaling.
- Advies zoeken: Het is verstandig om juridisch advies in te winnen bij een professional, bijvoorbeeld bij een advocaat of een rechtsconsulent.
- Openheid zoeken: Het delen van ervaringen via media of andere kanalen kan helpen bij het verhogen van de transparantie en het versterken van het vertrouwen in de zorgsector.
De toekomst van zwijgcontracten
De invoering van het juridische verbod is een belangrijke stap in de richting van transparantie en verantwoording in de zorgsector. Toch blijkt uit recente gebeurtenissen dat zorgaanbieders het gebruik van zwijgcontracten nog steeds proberen. Dit duidt op een behoefte aan verdere monitoring en controle, niet alleen door de regering, maar ook door maatschappelijke organisaties en onafhankelijke instanties.
De IGJ heeft in de afgelopen jaren al een meldpunt opgericht waar mensen kunnen aangeven of ze betrokken zijn geweest bij een zwijgcontract. Dit is een positieve ontwikkeling, maar er is ruimte voor verbetering in de bereikbaarheid en de bekendheid van dergelijke initiatieven.
Conclusie
Zwijgcontracten in de zorg zijn sinds 1 juli 2023 wettelijk verboden. Dit verbod is bedoeld om transparantie, verantwoording en kwaliteitsverbetering te bevorderen in de zorgsector. In de praktijk blijkt echter dat zorgaanbieders het gebruik van dergelijke contracten nog steeds proberen. Cliënten die geconfronteerd worden met een zwijgcontract hebben het recht om niet te ondertekenen en om hun klacht openbaar te maken. Juridisch advies en het melden van incidenten zijn belangrijke stappen in dit proces.
De invoering van het verbod is een positieve ontwikkeling, maar er is behoefte aan verdere controle en monitoring om ervoor te zorgen dat de wettelijke regels in de praktijk worden nageleefd. De betrokkenheid van onafhankelijke instanties en de bereidheid van cliënten om hun klacht te delen zijn cruciale factoren bij het versterken van vertrouwen in de zorgsector.