Omgevingsvergunning Flora en Fauna: Technische Eenheden, Verplichtingen en Strategisch Risicobeheer

De Omgevingswet (Ow) heeft de eerdere Wet natuurbescherming vervangen en geïntegreerd in een bredere regelgeving voor de leefomgeving. Binnen dit juridisch kader vormt de omgevingsvergunning voor flora- en fauna-activiteiten een cruciaal instrument voor het beheersen van menselijke ingrepen in het natuurlijke milieu. Deze vergunning is niet een abstracte formaliteit, maar een noodzakelijke juridische toelating voor activiteiten die directe gevolgen kunnen hebben voor in het wild levende, beschermde dier- en plantensoorten. Het gaat om een strikt gereguleerd proces waarbij de wetgever verbodsbepalingen heeft geformuleerd die het opzettelijk doden, verwonden, vangen, verstoren van beschermde soorten, evenals het beschadigen of vernietigen van hun vaste rust- en verblijfplaatsen, onder voorwaarden mogelijk maakt.

De noodzaak voor deze vergunning ontstaat direct wanneer een activiteit leidt tot schadelijke handelingen zoals het vernielen van nesten, het verstoren van vleermuizen of het plukken van beschermde planten. De wetgeving is hierbij breed geformuleerd: het is bij nagenoeg elke activiteit in de leefomgeving noodzakelijk om te controleren of er beschermde soorten aanwezig zijn. Het is zelden van tevoren uit te sluiten dat een activiteit onder de definitie van een flora- en fauna-activiteit valt. Als uit een quickscan of nader onderzoek blijkt dat geplande werkzaamheden negatieve effecten hebben op beschermde soorten of hun leefgebied, is het vaak noodzakelijk een omgevingsvergunning aan te vragen. Zonder deze vergunning is het plegen van de genoemde handelingen verboden.

De procedure voor het verkrijgen van deze vergunning verschilt afhankelijk van de aard van de aanvraag. Er wordt onderscheid gemaakt tussen een enkelvoudige aanvraag, waarbij uitsluitend de flora- en fauna-activiteit centraal staat, en een meervoudige aanvraag, waarbij de flora- en fauna-component een onderdeel is van een bredere omgevingsvergunning die bij de gemeente wordt aangevraagd. In het geval van een enkelvoudige aanvraag toetst de provincie of aan alle drie de voorwaarden is voldaan. Bij een meervoudige aanvraag stuurt de gemeente de concept-omgevingsvergunning naar de provincie. De provincie toetst dan of aan de voorwaarden voor instemming is voldaan. Dit betekent dat de rol van de provincie als vergunningverlener of instemmende instantie afhankelijk is van de indelingsvorm van de aanvraag.

Juridisch Kader en Definitie van Flora- en Fauna-Activiteiten

De Omgevingswet definieert een flora- en fauna-activiteit als een activiteit met mogelijke gevolgen voor van nature in het wild levende dieren of planten. Deze definitie is opzettelijk breed geformuleerd om maximale bescherming van de natuur te garanderen. Artikel 5.1, lid 2, onder g, van de Omgevingswet bepaalt dat het verboden is zonder omgevingsvergunning een flora- en fauna-activiteit te verrichten, voor zover dit is aangewezen in het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal).

Het Bal bevat specifieke verbodsbepalingen die bepaalde activiteiten in de leefomgeving als vergunningplichtig aanwijzen. Deze bepalingen worden overtreden als sprake is van het opzettelijk vangen, doden of verstoren van beschermde soorten, of het mogelijk beschadigen of vernielen van nesten of rustplaatsen. Deze handelingen worden in de wetgeving aangeduid als 'schadelijke handelingen'. Het is dus niet alleen het doden van een soort dat verboden is, maar ook het verstoren ervan en het beschadigen van hun leefgebieden.

De wet verbiedt onder meer het opzettelijk doden, verwonden, (ver)storen en/of het beschadigen of vernietigen van vaste rust- en verblijfplaatsen van beschermde soorten. Ook het vervoer van beschermde soorten, de opvang van wilde inheemse dieren of het uitzetten van dieren in het wild is niet zonder meer toegestaan. Voor al deze activiteiten kan onder voorwaarden een vergunning worden verleend. De provincie toetst of aan de drie voorwaarden is voldaan om een vergunning te verlenen of om in te stemmen met een vergunning die door de gemeente is aangevraagd.

Praktische Toepassing en Veelvoorkomende Activiteiten

De noodzaak voor een omgevingsvergunning treedt op bij een breed scala aan activiteiten die vaak onbedoeld schade kunnen toebrengen aan de natuur. Het is cruciaal voor bouwers, aannemers en projectontwikkelaars om te beseffen dat veel dagelijkse werkzaamheden onder deze regelgeving vallen.

Voorbeelden van activiteiten die een vergunning vereisen omvatten: - Het renoveren van woningen, inclusief het na-isoleren van spouwmuren en het vervangen van het dak, als hierin nesten of verblijfplaatsen van vogels of vleermuizen aanwezig zijn. - Het kappen van een boom met een nest dat het hele jaar door beschermd is, of een boom met holtes en openingen waar vleermuizen verblijven. - Ruimtelijke ontwikkelingen die leiden tot het vernielen van het leefgebied van beschermde soorten, zoals het bouwen van woningen, het realiseren van wind- of zonneparken, het herinrichten van een gebied, het aanleggen van wegen of het uitbreiden van bedrijventerreinen. - Het organiseren van evenementen die de rust van beschermde dieren kunnen verstoren.

Een ecologisch deskundige speelt hierbij een centrale rol. Deze deskundige kan een inschatting maken of onderzoek doen naar de aanwezigheid van beschermde soorten. Voor veel van de stappen in het proces kan hulp worden gevraagd aan een ecologisch deskundige. De beschermde soorten zijn verdeeld in categorieën die in het Nederlands Soortenregister van Naturalis kunnen worden opgezocht.

Het Stappenplan voor Vergunningverlening

Het proces om een omgevingsvergunning te verkrijgen volgt een gestructureerd stappenplan. Dit plan is ontworpen om te bepalen of een activiteit inderdaad onder de wet valt en of er een vrijstelling bestaat. Als de stappen 1 tot en met 4 niet tot een vrijstelling leiden, is een omgevingsvergunning vereist.

Het stappenplan begint met een quickscan flora en fauna. Blijkt hieruit dat de geplande activiteiten negatieve effecten hebben op beschermde soorten of hun leefgebied, dan is een vergunning noodzakelijk. Als er geen vrijstelling bestaat, moet er een ecologisch deskundige worden ingeschakeld om een nader onderzoek uit te voeren. Dit onderzoek is essentieel om de aanwezigheid van beschermde soorten vast te stellen en de mogelijke impact te kwantificeren.

De ecologisch deskundige kan bij dit onderzoek gebruikmaken van specifieke handleidingen om het onderzoek zo goed mogelijk uit te voeren. De resultaten van dit onderzoek vormen de basis voor de vergunningsaanvraag. Als de aanvraag wordt ingediend, toetst de provincie of aan de drie voorwaarden is voldaan. Deze voorwaarden zijn gericht op het vermijden van schade, het nemen van mitigerende maatregelen en, indien nodig, het nemen van compenserende maatregelen.

Mitigerende en Compenserende Maatregelen

Een kernonderdeel van de vergunning is de verplichting tot het nemen van mitigerende en/of compenserende maatregelen. Deze maatregelen moeten de effecten van de werkzaamheden zoveel mogelijk voorkomen of beperken. Het doel is om de schade aan de natuur te minimaliseren.

Voorbeelden van mitigerende maatregelen zijn: - Werken buiten de broedperiode van vogels om het verstoren van nesten te voorkomen. - Het plaatsen van alternatieve verblijven, zoals inbouwkasten voor vleermuizen, voordat bestaande verblijfplaatsen worden vernietigd. - Het aanbrengen van beschermende netten of afsluitingen rondom het werkterrein.

Deze maatregelen worden opgenomen in de vergunningvoorschriften. De vergunninghouder is verplicht om deze maatregelen uit te voeren. Als door monitoring na het verlopen van de vergunning blijkt dat deze maatregelen geen effect hebben gehad, kan hierop gehandhaafd worden en moet de vergunninghouder mogelijk actie ondernemen.

Compenserende maatregelen komen aan bod als mitigerende maatregelen onvoldoende zijn om de schade volledig te voorkomen. Dit kan betekenen dat er elders in het gebied nieuwe leefgebieden moeten worden gecreëerd of dat er een andere vorm van ecologische compensatie moet plaatsvinden. De vergunning kan ook gedeeltelijk worden verleend als niet aan alle voorwaarden is voldaan, maar er wel sprake is van een deels toegestane activiteit.

Procedurele Verschillen: Enkelvoudig versus Meervoudig

De procedure voor het aanvragen van een omgevingsvergunning verschilt fundamenteel afhankelijk van de aard van de aanvraag. Dit onderscheid is van cruciaal belang voor de juiste indiening en de verantwoordelijkheid van de bevoegde autoriteit.

Bij een enkelvoudige aanvraag, waarbij uitsluitend de flora- en fauna-activiteit wordt aangevraagd, is de provincie de bevoegde instantie. De provincie toetst of aan alle drie de voorwaarden is voldaan. Op basis van de aangeleverde stukken verleent de provincie een (gedeeltelijke) omgevingsvergunning flora- en fauna-activiteit met daarin de voorschriften (maatregelen) om de dieren- en plantensoorten te beschermen. Het kan ook zijn dat de provincie geen omgevingsvergunning kan verlenen omdat niet is aangetoond dat voldaan is aan alle drie de voorwaarden.

Bij een meervoudige aanvraag, waarbij de flora- en fauna-activiteit een onderdeel is van een bredere omgevingsvergunning die bij de gemeente wordt aangevraagd, is de procedure anders. De gemeente stuurt de concept omgevingsvergunning naar de provincie. De provincie toetst dan of aan de voorwaarden voor instemming is voldaan. Dit leidt tot een instemmingsbesluit voor het onderdeel flora- en fauna-activiteit als onderdeel van de omgevingsvergunning.

Dit betekent dat de gemeente de primaire vergunning verleent, maar de provincie moet instemmen met het specifieke onderdeel dat betrekking heeft op de natuurbescherming. De provincie heeft de machtiging om toezicht te houden op de naleving van de vergunningvoorschriften, inclusief de uitvoering van de mitigerende en compenserende maatregelen.

Toezicht, Handhaving en Wijzigingen

Nadat een vergunning is verleend, begint de periode van toezicht en handhaving. De Omgevingsdienst is gemachtigd voor het toezicht op de naleving van de vergunningvoorschriften. Dit toezicht omvat ook de controle op de uitvoering van de mitigerende en compenserende maatregelen.

Indien de werkzaamheden uitlopen, later starten, op een andere manier worden uitgevoerd, het plangebied wordt uitgebreid of de tenaamstelling van de vergunninghouder verandert, dient er een verzoek in te dienen voor wijziging van de omgevingsvergunning. Hiervoor moet contact worden opgenomen met het Servicebureau van het team Vergunningverlening Natuur en Landschap.

Het is echter mogelijk dat wijziging van de omgevingsvergunning niet nodig is als de vergunninghouder ervoor zorgt dat er geen verbodsbepalingen worden overtreden. Dit is mogelijk mede vanwege de specifieke zorgplicht flora- en fauna-activiteit zoals vastgelegd in artikel 11.27 van het Besluit activiteiten leefomgeving. Deze zorgplicht betekent dat de vergunninghouder proactief moet handelen om schade te voorkomen, zelfs zonder dat er direct een wijziging van de vergunning nodig is.

Blijkt door monitoring na het verlopen van de vergunning dat de genomen maatregelen geen effect hebben gehad, dan kan er gehandhaafd worden en moet er actie worden ondernomen. De vergunninghouder is verantwoordelijk voor de naleving van de voorschriften gedurende de in de vergunning vermelde periode.

Rol van de Ecologisch Deskundige en Het Soortenregister

De ecologisch deskundige is een onmisbaar onderdeel van het proces. Deze deskundige voert het noodzakelijk onderzoek uit naar de aanwezigheid van beschermde soorten op de locatie van de activiteit. Voor het uitvoeren van dit onderzoek zijn er specifieke hulpmiddelen beschikbaar.

Het Nederlands Soortenregister van Naturalis is de primaire bron om te achterhalen welke soorten beschermd zijn. In dit register kan men zoeken naar de naam van een soort of delen daarvan. Voor het uitvoeren van het onderzoek kan de ecologisch deskundige een aantal handleidingen gebruiken om de inschatting zo accuraat mogelijk te maken.

De resultaten van dit onderzoek worden opgenomen in een activiteitenplan dat als bijlage bij de vergunningsaanvraag dient. Dit activiteitenplan bevat alle noodzakelijke maatregelen die nodig zijn om de activiteit te kunnen uitvoeren zonder de wet te overtreden. Nadat de vergunning is verleend, worden de benodigde maatregelen en wat daarvoor nodig is duidelijk en bondig beschreven in een ecologisch werkprotocol. Hiermee is gegarandeerd dat tijdens het werk wordt voldaan aan de eisen die vanuit de vergunning worden gesteld.

Vergelijking van Activiteiten en Vergunningseisen

Om de complexiteit van de regelgeving te doorgronden, is het nuttig om de verschillende activiteiten en de bijbehorende eisen in een gestructureerd overzicht te brengen. De volgende tabel geeft een overzicht van veelvoorkomende activiteiten en de bijbehorende vergunningseisen.

Activiteit	Mogelijke Schadelijke Handeling	Vereiste Maatregel
Renoveren van woningen (dak, spouw)	Vernielen van nesten (vogels) of verblijfplaatsen (vleermuizen)	Werken buiten broedperiode, plaatsen van alternatieve kasten
Kappen van bomen	Vernielen van nesten (jaarrond beschermd) of holtes	Voorafgaand onderzoek, verplaatsen van nesten of vervanging van holtes
Ruimtelijke ontwikkelingen	Vernielen van leefgebied	Mitigatie (bijv. ecologische verbindingen), compensatie (nieuwe leefgebieden)
Organiseren van evenementen	Verstoren van rustplaatsen	Tijdelijke beperkingen, geluidsbeperkingen, tijdstip aanpassen

Deze tabel illustreert hoe specifieke activiteiten leiden tot specifieke schadelijke handelingen en welke maatregelen noodzakelijk zijn om de vergunning te verkrijgen. Het is essentieel dat de vergunninghouder deze maatregelen strikt naleeft.

Conclusie

De omgevingsvergunning voor flora- en fauna-activiteiten vormt een onontkoombaar onderdeel van elk project dat impact heeft op de natuur. De Omgevingswet en het Besluit activiteiten leefomgeving stellen strenge eisen aan het verstoren, doden of beschadigen van beschermde soorten en hun leefomgeving. Het proces vereist een gestructureerd stappenplan, waarin een ecologisch deskundige een centrale rol speelt bij het uitvoeren van het noodzakelijk onderzoek. Of het nu gaat om het renoveren van een woning, het kappen van bomen of het realiseren van grote ruimtelijke ontwikkelingen, de wet vereist dat er eerst wordt gekeken of er beschermde soorten aanwezig zijn.

Het verkrijgen van de vergunning is geen doel op zich, maar een middel om de natuur te beschermen. De vergunning bevat altijd voorschriften voor mitigerende en compenserende maatregelen. De provincie fungeert als vergunningverlener bij enkelvoudige aanvragen en als instemmende instantie bij meervoudige aanvragen. De naleving van deze voorschriften wordt gecontroleerd door de Omgevingsdienst. Als de maatregelen niet werken, volgt er handhaving.

Het is dus van cruciaal belang om proactief te handelen, een ecologisch deskundige in te schakelen en te zorgen dat alle vereiste maatregelen worden opgenomen in een activiteitenplan en een ecologisch werkprotocol. Alleen op deze manier kan worden gewerkt in overeenstemming met de Omgevingswet zonder risico op overtreding van de verbodsbepalingen.