De Nederlandse bouwkeramische sector bevindt zich op een cruciaal kruispunt. Terwijl de vraag naar bouwmaterialen als gevolg van een stagnerende woningbouw ineenstort, staan producenten voor keuzemomenten die de toekomst van de gehele industrie bepalen. In het centrum van deze dynamiek staat Jasper Vos, een sleutelfiguur die zowel technisch als strategisch verantwoordelijk is voor de productie en toekomstvisie van Wienerberger. De uitdagingen zijn meervoudig: van de noodzaak tot klimaatneutrale productie tot het risico van verplaatsing van productie naar buurlanden als de Nederlandse regelgeving te stringent blijft. Deze situatie vereist een diep inzicht in de productieprocessen, de economische realiteit van de sector en de strategieën die worden ingezet om de lokale industrie in stand te houden.
De productie van metselbakstenen, dakpannen en bestratingsmaterialen is niet slechts een industriële activiteit, maar een fundamentele pijler van de lokale economie in regio's zoals Pannerden en het gebied rondom de Waal en de Rijn. De sector, vertegenwoordigd door verenigingen als de Koninklijke Nederlandse Bouwkeramiek (KNB), waarschuwt voor de gevolgen van een mogelijke productiemigratie naar het naburige Duitsland. Een dergelijke verplaatsing zou niet alleen een economisch verlies zijn voor de Nederlandse gemeenschappen, maar biedt bovendien geen klimaatwinst, aangezien de productie van keramische producten intrinsiek energie-intensief is en de transportafstanden korter zouden zijn als de productie lokaal blijft.
De Structuur en Leiderschap van Wienerberger
De toekomstvisie van de sector wordt sterk beïnvloed door het leiderschap. Per 1 januari 2024 heeft Wienerberger Nederland een nieuw directieteam geïnstalleerd dat als kernelement van de strategie dient. Jasper Vos, voorheen directeur Operations, is benoemd tot Algemeen directeur en neemt hiermee de fakkel over van Bert Jan Koekoek die met pensioen ging. Dit leiderschap is cruciaal voor de implementatie van de duurzaamheidsdoelstellingen van het bedrijf. Het team wordt gecompleteerd door Commercieel directeur Miranda Aarnoudse en Financieel directeur Susanne Bouwmeester. Samen nemen zij het voortouw in de realisatie van Wienerberger's toekomstvisie, met een expliciete focus op duurzaamheid en innovatie in de bouwsector.
Dit nieuwe team werkt binnen een organisatie die diep geworteld is in de geschiedenis van de Nederlandse steenindustrie. De structuur van de leiderschap reflecteert de noodzaak van een geïntegreerde benadering waarbij operationele efficiëntie, commerciële strategie en financiële stabiliteit samenkomen om de uitdagingen van de huidige markt te overwinnen. De overgang van leiderschap van Koekoek naar Vos markeert een nieuw hoofdstuk voor het bedrijf, gericht op het behouden van de productie in Nederland onder veranderende omstandigheden.
De rol van de algemeen directeur is niet beperkt tot interne beheersaaken. Vos fungeert als het gezicht van het bedrijf in publieke debatten, waaronder gesprekken met politieke kandidaten. Zijn aanwezigheid in de fabriek in Pannerden, onderdeel van de "Brick Valley", benadrukt de verbinding tussen de productiefaciliteit en de bredere economische context.
De Fabricage en de Rol van de Brick Valley
De productie van keramische materialen vindt plaats in een specifieke geografische context die bekendstaat als de "Brick Valley". Dit gebied ligt tussen Arnhem en de Duitse grens en omvat de regio langs de Waal en de Rijn. Het is hier dat veel van de keramische industrie is geconcentreerd. In 2021 tekende de vereniging Koninklijke Nederlandse Bouwkeramiek (KNB) een intentieverklaring om hun fabrieken klimaatneutraal te maken. Dit doel is essentieel gezien de hoge energievraag van het bakproces en de noodzaak om binnen de Europese regelgeving te blijven zonder dat de concurrentiepositie wordt verzwakt.
De productie van metselbakstenen is een complex proces dat nauwkeurige controle vereist. In de fabriek in Pannerden, die door Jasper Vos wordt getoond, wordt de fabricage van stenen, tegels en dakpannen gedetailleerd beschreven. Hoewel de exacte stappen van het productieproces niet volledig in detail worden uitgewerkt in de bronnen, is het duidelijk dat de productie een ketting van activiteiten omvat die leiden tot het eindproduct dat essentieel is voor woningbouw en infrastructuur.
De locatie van de fabrieken is strategisch belangrijk. De nabijheid van de Rijn en de Waal biedt logistieke voordelen voor het transport van grondstoffen en afgewerkte producten. Echter, de afhankelijkheid van de lokale woningmarkt maakt de sector kwetsbaar. Als de vraag naar huizen wegzakt, zoals het geval is met de stagnerende woningbouw, daalt de vraag naar deze materialen direct.
Marktontwikkelingen en Productiecijfers
De huidige marktomstandigheden zijn kritiek voor de overleving van de sector. In 2024 werden er 330 miljoen metselbakstenen geproduceerd door de 20 Gelderse steenfabrieken. Dit cijfer vertegenwoordigt een diepterecord als gevolg van de stagnerende woningbouw. Deze daling in productie is een direct gevolg van de marktontwikkelingen, waarbij de vraag naar nieuwe woningen is afgenomen.
De inspanningen van de sector worden ondersteund door de productie van verschillende types materialen. De kernproducten omvatten metselbakstenen, dakpannen en bestratingsmaterialen. De productie van deze materialen is niet alleen afhankelijk van de bouwmarkt, maar ook van de beschikbaarheid van grondstoffen en de capaciteit van de fabrieken. De 1350 medewerkers die in de 20 Gelderse steenfabrieken werken, zijn de ruggengraat van de productie. Hun arbeid is essentieel voor het behouden van de capaciteit, ondanks de teruglopende vraag.
De daling van de productie naar een diepterecord onderstreept de kwetsbaarheid van de sector. Als de woningbouw niet herleeft, dreigt de productie nog verder te dalen, wat de economische stabiliteit van de regio in gevaar brengt. De sector staat voor de keuze om te overleven of te verdwijnen, wat een dringende aanleiding vormt voor politieke en economische interventies.
De Bedreiging van Productieverplaatsing
De grootste uitdaging waarvoor de sector staat, is het risico van productieverplaatsing naar buurlanden, met name Duitsland. Als de Nederlandse regelgeving te stringent blijft en de politiek geen adequate steun biedt, kan de productie van bakstenen, tegels en dakpannen naar het buitenland worden verplaatst. Jasper Vos wijst hierop door te benadrukken dat een verschuiving van de productie een flinke aderlating zou zijn voor de lokale economie van de gemeenschappen waar de steenfabrieken zijn gevestigd.
Deze bedreiging is niet zomaar een hypothese. De vereniging KNB waarschuwt expliciet voor dit scenario. Het risico wordt versterkt door de ongelijkheden in regelgeving. Bovenop de Europese regelgeving, zijn er in Nederland extra regels die specifiek voor Nederlandse bedrijven gelden. Hierdoor worden Nederlandse bedrijven op achterstand gezet ten opzichte van concurrenten in buurlanden. Een verplaatsing van de productie naar Duitsland zou geen klimaatwinst opleveren, omdat de productie van keramische producten altijd energie-intensief blijft, onafhankelijk van de locatie. De transportafstanden zouden zelfs toeneemen als de productie verplaatst wordt, wat de CO2-voetafdruk zou vergroten in plaats van verkleinen.
De noodzaak van een gelijke behandeling binnen Europa is cruciaal. Een "gelijk speelveld" binnen Europa is nodig om de concurrentiepositie te behouden. Zonder dat de regelgeving wordt gelijkgesteld, blijft de Nederlandse sector in een nadelige positie. Dit is een van de kernpunten die door de sector wordt benadrukt in gesprekken met politieke kandidaten.
De Rol van Politiek en Industriële Strategie
De overleving van de sector hangt af van een goed industrieel beleid voor de lange termijn. Jasper Vos betoogt dat voor de toekomst van Nederland een dergelijk beleid nodig is. Dit beleid moet zich richten op het creëren van een gelijk speelveld en het bieden van steun aan de lokale industrie. De sector vraagt de politiek, in aanloop naar de verkiezingen, om steun om de productie in Nederland te behouden.
Dit leidt tot concrete actie. Verschillende Gelderse kandidaten voor de Tweede Kamerverkiezingen gaan op uitnodiging van de KNB in de steenfabriek van Rossum in gesprek over de toekomst van de sector. Deze dialoog is essentieel om de politieke wil te mobiliseren voor de noodzakelijke aanpassingen in regelgeving en steunmaatregelen. Het doel is om te voorkomen dat de productie naar het buitenland verplaatst wordt en om de lokale economie te beschermen.
De strategie omvat ook de noodzaak van innovatie en duurzaamheid. De intentieverklaring uit 2021 om fabrieken klimaatneutraal te maken is een sleutelpunt. Dit vereist investeringen in nieuwe technologie en processen die de CO2-uitstoot verminderen zonder de concurrentiepositie te verstoren. De sector moet balanceren tussen de druk voor duurzaamheid en de noodzaak om competitief te blijven in de Europese markt.
De Verbinding tussen Corona en Industriële Innovatie
Hoewel de focus ligt op de steenindustrie, er is een interessante verbinding met de bredere industriële context van Jasper Vos. In juli 2020, werkte Jasper de Vos mee aan het maken van kunstofplaten die gebruikt worden als beschermingsmiddelen tegen corona in een laboratorium van chemieconcern Sabic. Dit toont de veerkracht en aanpassingsvermogen van de sector en de betrokkenheid van de leiding bij bredere maatschappelijke uitdagingen. Hoewel dit specifiek gerelateerd is aan een eerder tijdsbestek, het benadrukt de rol van de leiding bij innovatie en het oplossen van maatschappelijke problemen.
Deze ervaring kan relevant zijn voor de huidige uitdagingen. De vaardigheden om snelle oplossingen te bieden in tijden van crisis, zoals tijdens de coronapandemie, kunnen worden toegepast op de huidige crisis van de woningbouw en de dreigende productieverplaatsing. Het vermogen om snel te reageren en innovaties te implementeren is essentieel voor de overleving van de sector.
Conclusie
De situatie van de Nederlandse steenindustrie, en specifiek de rol van Jasper Vos binnen Wienerberger, illustreert de complexe dynamiek tussen productie, marktontwikkeling en politieke uitdagingen. Met een productie van 330 miljoen bakstenen in 2024 als diepterecord, staat de sector voor het risico van productieverplaatsing naar buurlanden als de politieke en economische steun ontbreekt. De noodzaak van een gelijke regelgeving binnen Europa en de overgang naar klimaatneutrale productie zijn cruciaal voor de toekomst.
De sector heeft nood aan een goed industrieel beleid dat de productie in Nederland behoudt en de lokale economie beschermt. De dialoog met politieke kandidaten en de implementatie van de duurzaamheidsdoelstellingen zijn essentieel. Alleen door samenwerking tussen de industrie, de overheid en de samenleving kan de sector de uitdagingen overwinnen en de productie in Nederland behouden. De toekomst van de sector hangt af van de mate waarin deze maatregelen worden geïmplementeerd en de politieke wil om de lokale economie te beschermen tegen de druk van concurrentie en regelgeving.