De transformatie van het centrum van Hengelo, en met name de herinrichting van de Enschedesestraat en het omliggende gebied rondom de Lambertusbasiliek, staat als een meevaller in de geschiedenis van de stedelijke ontwikkeling. Wat jarenlang werd aangezien als een 'lelijke puist' of 'lelijke pukkel', is door een gedetailleerd plan van het ontwerpbureau OKRA veranderd in een levendige, groene stadsoase. Dit proces omvat niet alleen esthetische aanpassingen, maar ook complexe technische ingrepen op het gebied van waterbeheer, materiaalkundige specificaties en de integratie van kunst in de openbare ruimte. De kern van dit project ligt in de keuze voor een warmrode bestrating die functioneert als visuele verbinder, gecombineerd met een innovatief watersysteem dat klimaatbestendigheidsdoelstellingen verwezenlijkt.
De herinrichting richtte zich op het verlagen van de winkelleegstand door de straat te transformeren van een verkeersroute naar een sfeervol wandelgebied. Door de straat en de stoep op een gelijk niveau te brengen, is de Enschedesestraat omgezet in een voetgangerspromenade. Dit vereiste een zorgvuldige planning van de infrastructuur, waarbij de keuze van materialen en het ontwerp van de waterafvoer centraal stonden. De warmrode kleur van de bestrating is niet willekeurig gekozen; deze kleur creëert een gezellige sfeer die uitnodigt tot verblijf en winkelen, terwijl het groen dat is aangeplant, een contrasterend element biedt dat de stad vergroend maakt.
Ontwerpprincipes en Stedelijke Identiteit
De herinrichting van de binnenstad van Hengelo volgt een heldere visie waarbij functionaliteit naadloos samengaat met esthetiek. Het ontwerpbureau OKRA staat achter het totaalontwerp van de Enschedesestraat. Het kernprincipe is het creëren van een sfeervolle omgeving die bewoners, bezoekers en voorbijgangers uitnodigt tot verblijf. Dit wordt bereikt door het creëren van uitnodigende ontmoetingsplaatsen rondom bezienswaardigheden zoals de Lambertusbasiliek en het stadhuis.
Een van de meest unieke aspecten van dit project is de 'stalen rivier'. Dit concept is geïnspireerd door de voormalige beekjes die het stadscentrum vroeger irrigeerden, evenals het industriële erfgoed van Hengelo. Deze metaforische stalen rivier fungeert als een ludiek en dynamisch element dat de verschillende pleinen en straten in het centrum met elkaar verbindt. Het lijnenspel van de afvoergoten, uitgevoerd in CorTen-staal, ontsnapt zich als een 'paperclip' door de Enschedesestraat en fungeert als een onderscheidend signatuur voor het stadscentrum. Deze visuele continuïteit zorgt voor een herkenbaar stadsbeeld dat de historische wortels van de stad eer aandoet.
De keuze voor een warmrode ondergrond is fundamenteel voor de identiteit van de nieuwe binnenstad. De kleur rood zorgt voor een warmere uitstraling die beter past bij de rest van de binnenstad en een gevoel van gezelligheid creëert. Dit is geen louter decoratieve keuze; de bestrating vormt de basis van de ruimtelijke ervaring. Door de straat en de stoep op een gelijk niveau te brengen, wordt de barrière tussen weg en stoep afgebroken, wat de straat fungeert als een echte voetgangerspromenade.
De integratie van kunst is eveneens een integraal onderdeel van het ontwerp. Kunstenaars zoals Guus Schildkamp en Pier van Dijk zijn betrokken bij het ontwerp van de lijngoten. Hun werk is niet als losstaande installaties geplaatst, maar direct in de infrastructuur geïntegreerd. De teksten en tekeningen van deze kunstenaars zijn in het staal van de goten gefreesd en gelaserd. Bijvoorbeeld, het langste stuk van het project 'In de goot' is 16 meter lang en bevindt zich op drie locaties in de Enschedesestraat: bij de Drienerstraat, bij het stadhuis en daartussen. Guus Schildkamp heeft 'boze kale mannen' ontworpen die een uitspraak doen over de huidige maatschappij. Deze tien verschillende striptekeningen en teksten zijn zichtbaar bij de Lambertusbasiliek. Daarnaast heeft stadsdichter Marijke Agterbos een speciaal gedicht geschreven, dat is opgenomen in de door ACO geleverde cortenstalen randen en banken langs de kerktuin.
Technische Specificaties van de Waterbeheersystemen
De technische kern van dit project ligt in de klimaatbestendige aanpak van regenwaterbeheer. Een centraal element hierin is de toepassing van de ACO ExoDrain lijngoot. Deze constructie is niet een standaard goot, maar een ingenieursoplossing die functioneel en esthetisch hoog niveau combineert.
De ExoDrain lijngoot bestaat uit een CorTen-staal exoskelet dat gevuld is met beton. Deze constructie wordt ingezet op een voldoende draagkrachtige ondergrond. Het voordeel van deze methode is dat de constructie zeer sterk is, waardoor de plaatsingstijd veel korter is dan bij traditionele methoden. Bovendien is er geen brede betonstrook meer zichtbaar aan het wegoppervlak, wat resulteert in een perfect eindresultaat dat naadloos aansluit op de warmrode bestrating.
De afkoppeling van regenwater van het gemengd riool is een cruciaal onderdeel van het project. De regenpijpen van de aanliggende panden zijn afgekoppeld van het bestaande riool en aangesloten op een nieuw aangelegd hemelwaterriool. Dit water wordt afgevoerd naar het marktplein, waar een ondergrondse wateropslag is gerealiseerd. Dit systeem maakt het mogelijk dat het water in droge tijden gebruikt kan worden voor de nieuwe beplanting op het plein. Het water wordt ook teruggebracht in de stad door het aanleggen van een vijver en twee watertuinen.
Het beheer en onderhoud van deze systemen is ontworpen met de nadruk op efficiëntie. Dankzij het scharnierende inspectieluik zijn de goten snel toegankelijk, zonder dat de roosters losgeschroefd hoeven te worden. Dit betekent minder werk voor het onderhoudspersoneel en lagere kosten op langere termijn.
Vergelijking van Traditionele versus Innovatieve Afvoersystemen
| Kenmerk | Traditioneel Systeem | ACO ExoDrain Systeem |
|---|---|---|
| Constructie | Betonnen kanaal met afzonderlijke roosters | CorTen-staal exoskelet gevuld met beton |
| Zichtbaarheid | Vaak brede betonstrook zichtbaar aan het wegoppervlak | Geen brede betonstrook, naadloze integratie |
| Installatietijd | Langdurig en arbeidsintensief | Kortere plaatsingstijd |
| Onderhoud | Roosters moeten losgeschroefd worden | Scharnierend luik maakt onderhoud sneller mogelijk |
| Esthetiek | Functioneel, weinig design | Metaforische 'stalen rivier', uniek lijnenspel |
| Klimaatbestendigheid | Vaak direct geloosd op het riool | Afkoppeling en opslag voor hergebruik |
Deze tabel illustreert hoe de keuze voor de ExoDrain niet alleen functionele voordelen biedt, maar ook direct bijdraagt aan de algehele esthetiek van de straat. De stalen roosters vormen het 'lijnenspel' dat de straat doorloopt en de verschillende plaatsen verbindt.
De Transformatie van de Kern: Van Puist tot Stadsoase
De transformatie van het gebied rondom de Lambertusbasiliek, de Wemenstraat, De Wetstraat en de Smutsstraat markeert een wendepunt in de geschiedenis van Hengelo. Dit gebied werd jarenlang gezien als een 'lelijke puist' of 'lelijke pukkel'. De oorzaak hiervan was de aanwezigheid van de Lambertuspassage en een grauwe geasfalteerde parkeerplaats.
Het proces begon in januari 2023 toen wethouder Gerard Gerrits persoonlijk het startsignaal gaf voor de ontwikkeling van het gebied. Met een kraan maakte hij eigenhandig een begin met de sloop van de Lambertuspassage. Zijn motivatie was duidelijk: "Toen ik als wethouder in 2018 begon, had ik één wens en dat was die lelijke pukkel eraf hier. Dat is gelukt en het is écht fantastisch mooi geworden."
Na de sloop is de plek ingericht als een kerktuin, waar mensen doorheen kunnen wandelen of kunnen zitten op verschillende banken. De grauwe asfalt is vervangen door sfeervolle bestrating met veel ruimte voor groen. Het resultaat is een groene stadsoase die in het najaar verder wordt aangeplant.
De toegang tot dit gebied is opnieuw gedefinieerd. Het is niet meer de entree 'achter de Hema', maar een volwaardig deel van het centrum waar mensen elkaar ontmoeten en een rondje om de kerk kunnen maken. De nieuwe entree fungeert als een uitnodigende poort naar het hart van de stad.
De herinrichting omvat ook een nieuwe fietsinfrastructuur. Er is ruimte gecreëerd voor 134 auto's, maar ook voor 400 fietsen die geparkeerd kunnen worden in een bewaakte fietsenstalling. Na de zomervakantie is er ook bewaking aanwezig. Dit toont aan dat het project niet alleen esthetisch is, maar ook functioneel en veilig.
Kunst als Structurele Element in de Openbare Ruimte
De integratie van kunst in de infrastructuur van Hengelo is een uniek kenmerk van dit project. In plaats van losse beelden of installaties, is kunst direct in de functionele elementen verwerkt. Dit creëert een naadloze eenheid tussen utiliteit en cultuur.
Guus Schildkamp heeft 'boze kale mannen' ontworpen die 'wat zeggen over de huidige maatschappij'. Deze tien verschillende striptekeningen en teksten zijn te zien bij de Lambertusbasiliek. De teksten en afbeeldingen zijn in het CorTen-staal van de goten en banken aangebracht.
Pier van Dijk heeft teksten op drie locaties in de Enschedesestraat aangebracht: bij de Drienerstraat, bij het stadhuis en ertussen. Het langste stuk van het project 'In de goot' is 16 meter lang. Deze integratie maakt dat de kunst niet als een additie wordt ervaren, maar als een integraal onderdeel van de openbare ruimte.
Stadsdichter Marijke Agterbos schreef een speciaal gedicht dat eveneens is opgenomen in de cortenstalen randen en banken langs de kerktuin. Deze aanpak zorgt voor een hoge mate van betrokkenheid van de lokale bevolking en kunstenaars, waardoor de kunst niet als extern opgelegd wordt ervaren, maar als een uitdrukking van de lokale identiteit.
Klimaatbestendigheid en Duurzaamheid
De herinrichting van de binnenstad van Hengelo is niet alleen een esthetisch project, maar ook een technisch project gericht op klimaatbestendigheid. De afkoppeling van regenwater van het gemengd riool is een centrale pijler. Door het regenwater op te vangen en op te slaan, wordt de druk op het rioolsysteem verlaagd en wordt het water hergebruikt voor de nieuwe beplanting.
De ondergrondse wateropslag op het marktplein zorgt ervoor dat het gewonnen water in droge tijden kan worden gebruikt voor de beplanting op het plein. Dit systeem maakt de stad bestand tegen droogteperiodes en zware regenval. Het water wordt ook teruggebracht in de stad door het aanleggen van een vijver en twee watertuinen.
De keuze voor CorTen-staal is eveneens duurzaam. Dit materiaal verouderd tot een roestlaag die het staal beschermt en een warme, industriële uitstraling geeft die past bij het stadsbeeld. De combinatie van dit materiaal met de warmrode bestrating en het groen creëert een evenwichtig ecosysteem binnen de stad.
De herinrichting heeft er voor gezorgd dat het centrum van Hengelo sfeervoller, klimaat- en toekomstbestendiger is geworden. Dit is bereikt door een integratie van technische innovatie (de ExoDrain goten) met esthetische keuzen (de rode bestrating en groen). Het project is niet enkel gericht op het verleden, maar ook op de toekomst van de stad.
Conclusie
De herinrichting van de Enschedesestraat en het omliggende gebied in Hengelo vormt een voorbeeld van hoe stedelijke ruimten getransformeerd kunnen worden door een zorgvuldige combinatie van techniek, kunst en ecologie. De warmrode bestrating fungeert als een visuele verbinder die een gezellige sfeer creëert, terwijl de 'stalen rivier' van de ACO ExoDrain goten een functioneel en esthetisch element vormt dat de verschillende pleinen verbindt.
De transformatie van een 'lelijke puist' naar een groene stadsoase is een succesverhaal dat bewijst dat een goed ontworpen openbare ruimte de kwaliteit van leven in de binnenstad kan verhogen. Door de straat en stoep op een gelijk niveau te brengen, is de straat veranderd in een echte voetgangerspromenade. De afkoppeling van regenwater en de integratie van kunst in de infrastructuur zijn essentiële elementen van deze metamorfose.
Het project heeft niet alleen de winkelleegstand verminderd, maar ook de trots van de bewoners op hun stad vergroot. De nieuwe entree is niet meer de entree 'achter de Hema', maar een volwaardig deel van het centrum waar mensen elkaar ontmoeten. De combinatie van de warmrode bestrating, de stalen rivier en de groene elementen maakt van Hengelo een voorbeeld van een klimaatbestendige en leefbare binnenstad.
De succesvolle uitvoering van dit project toont aan dat een holistische benadering, waarbij techniek, kunst en ecologie samenwerken, tot een resultaat leidt dat zowel functioneel als esthetisch is van het hoogste niveau. De 'lelijke pukkel' is nu een groene stadsoase, een bewijs van wat bereikt kan worden door een gedetailleerd en geduldige aanpak.